मसालेदार जेवण जेवल्यावर नाकातून पाणी का येतं? 'हे' आहे त्यामागचं वैज्ञानिक कारण; दुर्लक्ष करू नका

मिरची किंवा तिखट मसाल्यांमध्ये 'कॅप्सायसिन' नावाचा एक रासायनिक घटक असतो. जेव्हा आपण मसालेदार पदार्थ खातो, तेव्हा हे कॅप्सायसिन आपल्या तोंडातील आणि जिभेवरील उष्णता ओळखणाऱ्या 'रिसेप्टर्स'ना उत्तेजित करतं. मेंदूला असा सिग्नल जातो की शरीरात काहीतरी 'गरम' किंवा 'जळजळ' निर्माण करणारा पदार्थ आला आहे.

मग नाक का वाहायला लागतं?

जेव्हा हे कॅप्सायसिन आपल्या संपर्कात येतं, तेव्हा शरीराला वाटतं की एखादा हानिकारक घटक शरीरात प्रवेश करतोय. त्यापासून संरक्षण करण्यासाठी शरीर खालील प्रक्रिया करतं.

advertisement

1. म्युकस मेम्ब्रेनची उत्तेजना: कॅप्सायसिनमुळे आपल्या नाकाच्या आणि घशाच्या आतील नाजूक त्वचेला (Mucus Membrane) जळजळ जाणवते.

2. सफाई मोहीम: हा जळजळ निर्माण करणारा घटक शरीराबाहेर काढून टाकण्यासाठी आपली संरक्षण यंत्रणा सक्रिय होते. नाक आणि फुफ्फुसांमधील ग्रंथी मोठ्या प्रमाणात पातळ द्राव (Mucus) तयार करू लागतात.

3. प्रवाह सुरू होतो: हे म्युकस जास्तीत जास्त तयार झाल्यामुळे ते नाकातून बाहेर वाहू लागतं. थोडक्यात सांगायचं तर, शरीर ते तिखट घटक धुवून टाकण्याचा प्रयत्न करत असतं.

याला मेडिकल भाषेत काय म्हणतात?

विज्ञानाच्या भाषेत या प्रकाराला 'गस्टेटरी रहायनायटिस' (Gustatory Rhinitis) असं म्हटलं जातं. हा कोणताही आजार नसून शरीराची एक नैसर्गिक प्रतिक्रिया आहे. विशेषतः कांदा, लसूण, आले किंवा लाल मिरची यांसारख्या पदार्थांमुळे ही प्रतिक्रिया अधिक तीव्रतेने जाणवते.

तिखट लागल्यावर काय करावे?

जर तुम्हाला तिखट लागून नाक खूप वाहायला लागलं, तर पाणी पिण्याऐवजी खालील गोष्टी करा.

दूध किंवा दही: दुधातील 'केसिन' प्रोटीन कॅप्सायसिनला तोडण्याचं काम करतं, ज्यामुळे जळजळ लगेच थांबते.

साखर किंवा मध: जिभेवर साखर ठेवल्यानेही आराम मिळतो.

हे आरोग्यासाठी वाईट आहे?

मुळीच नाही! उलट मसालेदार पदार्थांमुळे तुमची सायनसची समस्या (Sinus) काही काळासाठी मोकळी व्हायला मदत होते. नाकातून पाणी येणं हे लक्षण आहे की तुमचं शरीर बाहेरील घटकांना उत्तम प्रतिसाद देत आहे. मात्र, जर तुम्हाला कोणतंही तिखट अन्न न खाताही सतत नाक वाहण्याचा त्रास होत असेल, तर मात्र तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणं गरजेचं आहे.

पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही झणझणीत कोल्हापुरी तांबडा-पांढरा रस्सा किंवा तिखट मिसळ खाल आणि नाक वाहायला लागेल, तेव्हा समजून जा की तुमचं शरीर तुम्हाला सुरक्षित ठेवण्याचं काम करत आहे.