TRENDING:
मात्र, जर्नल सायंटिफिक रिपोर्ट्समध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासानुसार, सध्या वापरल्या जाणार्या गव्हामध्ये 1960 च्या गव्हाच्या तुलनेत आर्सेनिक आणि क्रोमियमची पातळी कमी आहे. निष्कर्षांवरून असं दिसून आलं आहे की, एकीकडे हरित क्रांतीनंतर देशातील धान्य उत्पादनात वाढ झाली, ज्यामुळे भारताला अन्नधान्यात स्वयंपूर्ण होण्यास मदत झाली. त्याचवेळी, अन्नाचा अविभाज्य भाग असलेल्या तांदूळ आणि गव्हाच्या गुणवत्तेत लक्षणीय घट झाली आहे.
advertisement
पश्चिम बंगालमधील मोहनपूर येथील बिधान चंद्र कृषी विद्यालयातील मृदा विज्ञानाचे प्राध्यापक विश्वपती मंडल यांनी टेलिग्राफला सांगितलं की, असं घडेल याची कोणी कल्पनाही केली नव्हती. मोंडल, कृषी संशोधन केंद्रातील त्यांचे इतर सहकारी आणि हैदराबादस्थित नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूट्रिशनचे शास्त्रज्ञ यांनी या विषयावर चिंता व्यक्त केली आणि म्हटलं की धान्यांमध्ये आवश्यक खनिजांच्या कमतरतेमुळे देशाच्या लोकसंख्येच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, हाडांच्या निर्मितीसाठी कॅल्शियम, हिमोग्लोबिनसाठी लोह, प्रतिकारशक्ती आणि पुनरुत्पादक तसंच न्यूरोलॉजिकल आरोग्यासाठी जस्त महत्त्वाचं आहे. अशा परिस्थितीत धान्यांमध्ये अशा पोषक तत्वांची कमतरता भासली नाही पाहिजे. संशोधकांनी 1960 ते 2010 पर्यंत तांदूळ आणि गव्हाच्या वाणांच्या धान्य रचनेचा अभ्यास केला, सर्वोत्कृष्ट आणि मोठ्या प्रमाणावर लागवड केलेल्या वाणांचा अभ्यास केला.
त्यांना असं आढळलं की 2000 च्या दशकात लागवड केलेल्या भातामध्ये कॅल्शियमची सरासरी पातळी 1960 मध्ये लागवड केलेल्या भाताच्या तुलनेत 45 टक्के कमी होती. लोह पातळी 27 टक्के कमी आणि जस्त पातळी 23 टक्के कमी होती. 1960 च्या गव्हाच्या तुलनेत, 2010 च्या गव्हात 30 टक्के कमी कॅल्शियम, 19 टक्के कमी लोह आणि 27 टक्के कमी जस्त होतं.
बोर्डाने भारतीय कृषी संशोधन परिषदेला (ICAR) संशोधनाच्या निकालांबद्दल सतर्क केलं आहे आणि लागवडीपूर्वी तांदूळ आणि गव्हाच्या वाणांसह प्रमुख अन्न पिकांच्या मूलभूत रचनांसाठी स्क्रीनिंग सुरू करण्याचं आवाहन केलं आहे. त्याचवेळी, आयसीएआरच्या एका वरिष्ठ शास्त्रज्ञाने नाव न सांगण्याची विनंती करत म्हटलं, की देशभरात उगवलेल्या सर्व तांदूळ आणि गव्हाच्या वाणांवर संशोधनाचे निष्कर्ष स्वीकारणं खूप घाईचं ठरेल.
शास्त्रज्ञ म्हणाले, 'अभ्यासात तांदळाच्या केवळ 16 जाती आणि गव्हाच्या 18 जातींचे नमुने घेण्यात आले आहेत.' भारतात उगवलेल्या तांदूळ आणि गव्हाच्या मूलभूत रचनेतील ऐतिहासिक बदलाचे पहिले संकेत 2021 मध्ये दिसून आले जेव्हा मंडळाचा विद्यार्थी सोवन देबनाथ याने प्राथमिक अभ्यासात नमूद केलं की दोन्ही धान्यांच्या सध्याच्या जातींमध्ये लोह आणि जस्तची कमतरता आहे.
देबनाथ, सध्या सेंट्रल अॅग्रोफॉरेस्ट्री रिसर्च इन्स्टिट्यूट, झाशी येथे मृदा शास्त्रज्ञ आहेत. ते म्हणतात, 'अस्पष्ट कारणांमुळे, जमिनीतून अशी आवश्यक खनिजे शोषून घेण्याची वनस्पतींची क्षमता अनेक दशकांमध्ये कमी झाली आहे. हे नेमकं का घडलं हा जीवशास्त्रज्ञांसाठी प्रश्न आहे.'
नवीन अभ्यासात, शास्त्रज्ञांनी अनेक आवश्यक घटक आणि आर्सेनिक आणि क्रोमियम सारख्या विषारी घटकांमधील बदल मोजले. 2000 च्या दशकापासून तांदळातील सरासरी आर्सेनिक पातळी 1960 च्या तांदळाच्या तुलनेत सुमारे 16 पट जास्त आहे, तर सरासरी क्रोमियम पातळी सुमारे चार पट जास्त आहे.