Science : ओव्हरहेड वायरवर चालणारी ट्रेन पावसात सुरक्षित कशी? वीज आणि पाण्यामुळे करंट आजूबाजूला पसरत का नाही?

ओव्हरहेड वायर आणि लोखंडी खांब (Mast) यांच्यामध्ये चिनी मातीचे (Porcelain) किंवा कंपोझिट मटेरियलचे इन्सुलेटर बसवलेले असतात. हे इन्सुलेटर करंटला खांबापर्यंत पोहोचू देत नाहीत. पावसाळ्यात जेव्हा हे ओले होतात, तेव्हाही त्यातून वीज प्रवाहित होऊ नये अशा पद्धतीने त्यांची रचना (Disc shape) केलेली असते. त्यामुळे पाणी साचून 'शॉर्ट सर्किट' होत नाही.

शुद्ध पाणी विजेचे दुर्वाहक असते, पण पावसाचे पाणी अशुद्धीमुळे वीज वाहू शकते. मात्र, ओव्हरहेड वायरमधून वाहणारा विद्युतप्रवाह २५,००० व्होल्ट (25kV AC) इतका प्रचंड असतो. पावसाच्या धारा सलग नसल्यामुळे (Broken stream) त्यातून इतक्या हाय व्होल्टेजचा करंट जमिनीपर्यंत पोहोचणे तांत्रिकदृष्ट्या कठीण असते.

advertisement

ट्रेनचा संपूर्ण डबा हा धातूचा (Steel/Aluminum) बनलेला असतो. विज्ञानाच्या नियमानुसार, जर एखाद्या धातूच्या पोकळ वस्तूवर वीज पडली किंवा करंट लागला, तर तो करंट त्याच्या बाहेरच्या भागातून वाहून जातो आणि आतल्या वस्तूंना किंवा व्यक्तींना शॉक लागत नाही. यालाच 'फॅराडे केज' म्हणतात. त्यामुळे ट्रेनच्या वरच्या वायरमधून काही कारणाने स्पार्किंग झाले तरी प्रवाशांना काहीही होत नाही.

रेल्वेचे रूळ आणि ओव्हरहेड वायरचे खांब हे जमिनीशी अत्यंत घट्टपणे 'अर्थ' केलेले असतात. जर चुकून वायर तुटली किंवा वीज खांबात उतरली, तर ती क्षणार्धात जमिनीत (Earth) जाते. तसेच, सिस्टिममध्ये असे 'सर्किट ब्रेकर्स' असतात की बिघाड होताच वीजपुरवठा आपोआप खंडित होतो.

ट्रेनच्या छतावर असलेली ती कात्रीसारखी रचना (पँटोग्राफ) वायरला स्पर्श करते. ती अशा पद्धतीने डिझाइन केलेली असते की पावसाच्या पाण्यातही ती घर्षण कमी करून वीज इंजिनपर्यंत पोहोचवते. इंजिनमध्ये मोठे ट्रान्सफॉर्मर्स आणि सेफ्टी फ्यूज असतात जे कोणत्याही शॉर्ट सर्किटपासून इंजिनचे रक्षण करतात.