TRENDING:
शास्त्रज्ञांनी यासाठी उपग्रहांमधून मिळालेला डेटा तसेच भूकंपाच्या सिग्नल्सचे सखोल विश्लेषण केले आहे. या अभ्यासातून असे स्पष्ट झाले आहे की आयबेरियन पेनिनसुला घड्याळाच्या दिशेने (क्लॉकवाइज) फिरत आहे. हा बदल पृथ्वीवरील टेक्टोनिक प्लेट्सच्या परस्पर धडकेमुळे होत असल्याचे संशोधनात नमूद करण्यात आले आहे. हे संशोधन प्रतिष्ठित ‘गोंडवाना रिसर्च’ या वैज्ञानिक जर्नलमध्ये प्रकाशित झाले असून, यामध्ये यूरेशियन आणि आफ्रिकन प्लेट्समधील दाब हे या प्रक्रियेचे मुख्य कारण असल्याचे सांगितले आहे.
advertisement
सध्या यामुळे कोणताही तातडीचा धोका असल्याचे शास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केलेले नाही. मात्र हा एक भूवैज्ञानिक बदल असून तो कोट्यवधी वर्षे चालणारी प्रक्रिया असल्याचे संशोधनात अधोरेखित करण्यात आले आहे.
खरंच आयबेरियन पेनिनसुला लट्टूसारखा फिरतोय का?
या ताज्या संशोधनात शास्त्रज्ञांनी असे आढळून आणले आहे की स्पेन आणि पोर्तुगालचा भूभाग आता पूर्णपणे स्थिर राहिलेला नाही. यासाठी संशोधकांनी GNSS (ग्लोबल नेव्हिगेशन सॅटेलाइट सिस्टम) म्हणजेच उपग्रह ट्रॅकिंग स्टेशनमधून मिळालेल्या डेटाचा वापर केला. तसेच गेल्या अनेक वर्षांतील भूकंपांच्या नमुन्यांचा अत्यंत बारकाईने अभ्यास करण्यात आला.
या सर्व डेटाच्या विश्लेषणातून असे दिसून आले की आयबेरियन पेनिनसुला अतिशय संथ गतीने फिरत आहे. ही हालचाल घड्याळाच्या दिशेने होत असून तिला ‘वीक क्लॉकवाइज रोटेशनल सिग्नल’ असे म्हटले जाते. हा रोटेशनचा प्रभाव विशेषतः पेनिनसुलाच्या दक्षिण आणि पश्चिम भागात अधिक स्पष्टपणे दिसून येतो.
शास्त्रज्ञांच्या मते ही हालचाल दरवर्षी एका मिलिमीटरपेक्षाही कमी आहे. म्हणजेच माणसाच्या नखांच्या वाढीपेक्षाही ही गती कमी आहे. त्यामुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर राहणाऱ्या लोकांना याची कोणतीही जाणीव होत नाही. मात्र पृथ्वीच्या आतल्या खोल थरांमध्ये हा ताण सतत नव्या स्वरूपात आकार घेत आहे.
जिब्राल्टर आर्क आणि टेक्टोनिक प्लेट्सचा या रोटेशनवर कसा प्रभाव आहे?
या संपूर्ण रोटेशनमागे आफ्रिकन आणि यूरेशियन टेक्टोनिक प्लेट्सचा परस्पर संघर्ष हे प्रमुख कारण आहे. या दोन्ही प्लेट्स हळूहळू एकमेकांच्या दिशेने सरकत असून त्यांच्यात सतत धडका होत आहेत. आयबेरियन पेनिनसुला हा या दोन प्लेट्सच्या मध्ये अडकलेला एक लहान भूभाग मानला जातो.
विशेषतः जिब्राल्टर जलडमरूमध्याजवळचा भाग भूवैज्ञानिकदृष्ट्या अत्यंत गुंतागुंतीचा आणि पातळ आहे. येथे पृथ्वीच्या वरच्या थरावर (क्रस्ट) पडणारा दाब सर्वत्र समान नसतो.
जिब्राल्टर आर्क हा एक प्रकारचा बफर म्हणून काम करतो, जो या दाबाचा काही अंशी ताण शोषून घेतो. या आर्कच्या पूर्वेकडील भागात ताण तुलनेने कमी आहे, तर पश्चिमेकडे टेक्टोनिक प्लेट्सची धडक अधिक थेट आणि तीव्र आहे. या असमान दाबामुळे आयबेरियन पेनिनसुला सरळ सरकण्याऐवजी थोडासा वळत असल्याचे शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे.
संशोधनात असेही दिसून आले आहे की पेनिनसुलाचा उत्तर भाग यूरेशियन प्लेटशी अधिक घट्ट जोडलेला आहे; तर दक्षिणेकडील भाग आफ्रिकन प्लेटच्या दाबामुळे हळूहळू पश्चिम-उत्तर-पश्चिम दिशेने फिरत आहे.
या भूवैज्ञानिक बदलामुळे भविष्यात भूकंपाचा धोका वाढणार का?
या संशोधनातून निर्माण होणारा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे, या रोटेशनमुळे भविष्यात भूकंपाचा धोका वाढेल का? सध्या शास्त्रज्ञांनी कोणताही तात्काळ किंवा मोठा धोका असल्याचा इशारा दिलेला नाही. रोटेशनची गती अत्यंत कमी असल्यामुळे हा ताण हळूहळू मोकळा होत राहतो.
मात्र ही स्टडी अशा भागांची ओळख करून देण्यास मदत करते जिथे भूगर्भातील ताण साठत आहे. आयबेरियन पेनिनसुलाच्या काही भागांमध्ये आधीपासूनच मध्यम स्वरूपाचे भूकंप जाणवत असतात.
या नव्या माहितीतून संशोधकांना जमिनीखालील अदृश्य फॉल्ट लाईन्स (भेगा) अधिक अचूकपणे मॅप करता येणार आहेत. हा बदल कोट्यवधी वर्षांचा दीर्घ प्रवास असून, भूवैज्ञानिकांसाठी पृथ्वीच्या अंतर्गत रचनेतील हालचाली समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
जरी हा रोटेशन फारसा मोठा नसला, तरी आता त्याचे सिग्नल वैज्ञानिक डेटामध्ये स्पष्टपणे दिसू लागले आहेत. भविष्यात भूकंपाची अधिक अचूक भविष्यवाणी करण्यासाठी ही नवी माहिती अत्यंत उपयुक्त ठरणार असल्याचे शास्त्रज्ञांचे मत आहे.