Fire science : आग नक्की काय आहे? स्थायू, द्रव की वायू? पृथ्वीवरील 'या' सर्वात रहस्यमयी प्रक्रियेबद्दल 99 टक्के लोकांना माहित नाही

मानवी संस्कृतीच्या इतिहासात डोकावून पाहिले तर 'आग' हा माणसाचा सर्वात जुना आणि जवळचा मित्र आहे. लाखो वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांनी आगीचा शोध लावला आणि मानवाचे नशीबच बदलले. आगीमुळे हिंस्त्र प्राण्यांपासून संरक्षण मिळाले, अन्न शिजवता येऊ लागले आणि रात्रीच्या अंधारात गप्पांच्या मैफिली रंगू लागल्या. आज तंत्रज्ञान कितीही पुढे गेले असले, तरी ऊर्जेसाठी आपण आजही कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात आगीवरच अवलंबून आहोत.

advertisement

पण कधी विचार केला आहे का की, ही आग नेमकी आहे तरी काय? ती विज्ञानातील कोणत्या प्रकारात मोडते? चला तर मग, आगीच्या या 'ज्वालाग्राही' विज्ञानाचा उलगडा करूया.

आग म्हणजे 'मॅटर' नाही, तर एक प्रक्रिया

विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर आग ही स्थायू (Solid), द्रव (Liquid) किंवा वायू (Gas) नाही. आपण आगीची ज्वाला बाटलीत बंद करून ठेवू शकत नाही. आग हा कोणताही पदार्थ नसून ती एक रासायनिक प्रक्रिया आहे, ज्याला शास्त्रीय भाषेत 'दहन' (Combustion) असे म्हणतात. जेव्हा इंधन आणि ऑक्सिजन एकमेकांशी विशिष्ट तापमानाला प्रक्रिया करतात, तेव्हा ऊर्जा, वायू आणि काजळी निर्माण होते, ज्याला आपण 'आग' म्हणतो.

आगीचा त्रिकोण (Fire Triangle)

आग लागण्यासाठी आणि ती जळत राहण्यासाठी तीन गोष्टींची अत्यंत आवश्यकता असते. यालाच 'आगीचा त्रिकोण' म्हणतात: १. इंधन: लाकूड, गवत, गॅस किंवा कोणताही ज्वलनशील पदार्थ. २. ऑक्सिजन: हवेत असलेला प्राणवायू. ३. उष्णता: ठिणगी, काडीपेटी किंवा विजेचा स्पार्क. या तिन्हींपैकी एकही घटक काढून टाकला, तर आग लगेच विझते. म्हणूनच जेव्हा आपण आगीवर पाणी टाकतो, तेव्हा पाणी वाफ बनून ऑक्सिजनला दूर ढकलते आणि उष्णता कमी करते, परिणामी आग विझते.

आग फक्त पृथ्वीवरच का लागते?

हे ऐकून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, पण संपूर्ण ब्रह्मांडात अब्जावधी तारे आणि आकाशगंगा असल्या तरी, ऑक्सिजनवर चालणारी ही चमकदार आग फक्त पृथ्वीवरच शक्य आहे. याचे कारण म्हणजे आग लागण्यासाठी लागणारा 'मुक्त ऑक्सिजन' (Free Oxygen) केवळ पृथ्वीवर उपलब्ध आहे. हा ऑक्सिजन झाडे आणि वनस्पतींच्या प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) प्रक्रियेतून तयार होतो. जोपर्यंत इतर कोणत्याही ग्रहावर जीवसृष्टी सापडत नाही, तोपर्यंत 'आग' हे केवळ पृथ्वीचेच वैशिष्ट्य राहणार आहे.

ज्वाला (Flame) नेहमी वरच्या दिशेलाच का जाते?

तुम्ही मेणबत्ती कशीही धरली तरी तिची ज्योत नेहमी वरच्या दिशेलाच जाते. याचे कारण गुरुत्वाकर्षण आणि घनता आहे. आगीमुळे आसपासची हवा गरम होते. गरम हवा थंड हवेपेक्षा हलकी असल्याने ती वेगाने वर सरकते आणि तिच्यासोबत पेटलेले काजळीचे कणही वर जातात, ज्यामुळे ज्योतीला एक टोकदार आकार मिळतो. जर तुम्ही अंतराळात (जिथे गुरुत्वाकर्षण नाही) आग लावली, तर ती ज्योत गोल आकाराची दिसेल!

पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही एखादा दिवा लावाल किंवा शेकोटीसमोर बसाल, तेव्हा नक्की विचार करा की तुम्ही विश्वातील सर्वात दुर्मिळ आणि जीवसृष्टीचे अस्तित्व दर्शवणारी प्रक्रिया अनुभवत आहात.