Crude Oil : 100 लिटर कच्च्या तेलातून नक्की किती गॅस निघतो? इंधन तुटवड्याच्या चर्चांमधील 'हे' वास्तव तुम्हाला माहितीये का?

या प्रश्नाचं उत्तर शोधण्यासाठी आपल्याला एका रंजक गणितात शिरावं लागेल. आपल्यापैकी अनेकांना वाटतं की कच्चं तेल आलं की त्यातून भरमसाठ गॅस निघत असेल. पण वास्तवात चित्र काहीसं वेगळं आहे. चला तर मग, 'रिफायनरी'च्या आत काय घडतं आणि 100 लिटर तेलातून नेमकं काय काय बाहेर येतं, याचा हा खास रिपोर्ट.

100 लिटर कच्च्या तेलाचं 'पोस्टमार्टम'

जेव्हा एखादी रिफायनरी 100 लिटर कच्चं तेल प्रोसेस करते, तेव्हा त्यातून केवळ पेट्रोल निघत नाही, तर उत्पादनांची एक मोठी यादी तयार होते. 'पेट्रोलियम प्लॅनिंग अँड अनालिसिस सेल'च्या (PPAC) आकडेवारीनुसार, त्यातून साधारणपणे खालील गोष्टी मिळतात:

उत्पादन,अंदाजे प्रमाण

पेट्रोल, 45 - 50 लिटर

डिझेल, 25 - 30 लिटर

जेट फ्युएल (विमानाचं इंधन) 8 - 10 लिटर

"इतर (प्लास्टिक, पेट्रोकेमिकल्स)" 10 - 15 लिटर

डांबर (रस्त्यासाठी) 3 - 5 लिटर

LPG (रसोई गॅस) फक्त 2 - 4 लिटर

वरील तक्त्यावरून तुमच्या लक्षात येईल की, 100 लिटर तेलातून गॅसचं प्रमाण फक्त 2 ते 4 लिटरच असतं. म्हणूनच भारताला केवळ कच्च्या तेलावर अवलंबून राहून चालत नाही, तर कतारसारख्या देशांकडून वेगळा LNG (लिक्विफाइड नॅचरल गॅस) मागवावा लागतो. सध्या युद्धामुळे हे गॅसचे टँकर अडकल्याने ही चणचण जाणवत आहे.

जहाजातून आपल्यापर्यंतचा प्रवास: किती वेळ लागतो?

रशिया किंवा इतर देशांतून आलेलं तेल थेट पंपावर पोहोचत नाही. यासाठी 5 ते 15 दिवसांचा अवधी लागतो:

1. अनलोडिंग : जहाज बंदरावर आल्यावर पाईपलाईनद्वारे रिफायनरीपर्यंत तेल पोहोचवायला 1-2 दिवस लागतात.

2. शुद्धीकरण (Refining) : मोठ्या भट्ट्यांमध्ये प्रचंड तापमानावर तेल तापवलं जातं. हलका गॅस वरच्या बाजूला तर जड डांबर खाली जमा होतं. ही प्रक्रिया 12-24 तासांत होते.

3. सप्लाय चेन : शुद्ध झालेलं तेल रेल्वे किंवा टँकरद्वारे डेपोपर्यंत नेणं आणि तिथून तुमच्या शहरात येणं, यातच खरा वेळ जातो.

भारताचा 'प्लॅन बी' : घाबरण्याचं कारण नाही

युद्ध सुरू असलं तरी केंद्र सरकार आणि पेट्रोलियम मंत्री हरदीप सिंह पुरी यांनी स्पष्ट केलं आहे की, भारताची ऊर्जा सुरक्षा धोक्यात नाही. आपल्याकडे ISPRL च्या माध्यमातून विशाखापट्टनम आणि कर्नाटकसारख्या ठिकाणी जमिनीखालील गुहांमध्ये तेलाचा प्रचंड साठा राखीव ठेवण्यात आला आहे.

जर जगातून तेलाचा पुरवठा पूर्णपणे बंद झाला, तरीही भारत 6 ते 8 आठवडे कोणत्याही अडचणीशिवाय देश चालवू शकतो, इतका साठा आपल्याकडे 'बॅकअप' म्हणून आहे.

आता तेल कुठून येतंय?

आखाती देशांतील तणावामुळे भारताने आपली रणनीती बदलली आहे. सध्या रशिया हा भारताचा सर्वात मोठा आधार ठरत आहे. आपण रोज रशियाकडून 15 लाख बॅरल तेल घेत आहोत. याशिवाय ब्राझील आणि अमेरिकेकडूनही पुरवठा सुरू आहे, जेणेकरून आपल्याला केवळ 'होर्मुजच्या सामुद्रधुनी'वर अवलंबून राहावे लागणार नाही.

थोडक्यात सांगायचं तर, पेट्रोल-डिझेलची सध्यातरी चिंता करण्याची गरज नाही. गॅसचा पुरवठाही लवकरच सुरळीत होईल. तुमच्या गाडीचं चाक आणि घराची चूल दोन्ही सुरू राहतील याची खात्री सरकार आणि तेल कंपन्या देत आहेत.