Indian Railway : पाऊस, ऊन आणि वारा असूनही रेल्वे रुळांना गंज का लागत नाही? लोखंडी असूनही चकाकणाऱ्या रुळांमागचं 'हे' आहे Science

आपण सर्वांनीच कधी ना कधी रेल्वेने प्रवास केला आहे. स्टेशनवर गाडीची वाट पाहत असताना आपली नजर अनेकदा समोर पसरलेल्या रेल्वे रुळांवर जाते. तुमच्या मनात कधी हा विचार आला आहे का, की आपल्या घराबाहेर एखादी लोखंडी सळई किंवा खिळा पडला असेल, तर अवघ्या काही दिवसांत त्याला गंज लागतो; मग 24 तास ऊन, वारा आणि पावसाचा मारा सोसूनही हे रेल्वे रूळ नेहमी चकाकताना का दिसतात? ते कधी गंजत का नाही?

दररोज लाखो टन वजनाची मालगाडी आणि शेकडो प्रवाशांनी भरलेल्या ट्रेन्स या रुळांवरून धावतात. लोखंडाची बनलेली कोणतीही वस्तू निसर्गाच्या सान्निध्यात आली की गंजणं हे स्वाभाविक आहे, पण रेल्वे रुळांच्या बाबतीत हा नियम लागू होत नाही असं वाटतं. यामागे रेल्वेचं कोणतं खास तंत्रज्ञान दडलं आहे? चला सविस्तर समजून घेऊया.

1. हे साधं लोखंड नाही, तर आहे मॅंगनीजची जादूरेल्वेचे रूळ हे साध्या लोखंडापासून बनलेले नसतात. जर ते साध्या लोखंडाचे असते, तर पहिल्याच पावसाळ्यात ते गंजून कमकुवत झाले असते आणि मोठा अपघात झाला असता. हे रूळ बनवण्यासाठी एका विशेष प्रकारच्या मिश्रधातूचा (Alloy Steel) वापर केला जातो.

याला शास्त्रीय भाषेत सी-एमएन रेल स्टील (C-Mn Rail Steel) असं म्हणतात. यामध्ये साधारणपणे 12 टक्के मॅंगनीज आणि 1 टक्का कार्बन मिसळलेला असतो. मॅंगनीज आणि स्टीलच्या या मिश्रणामुळे रुळांच्या वरच्या थराचे ऑक्सिडीकरण (Oxidation) अत्यंत संथ गतीने होते. परिणामी, साध्या लोखंडाप्रमाणे याला वर्षानुवर्षे गंज लागत नाही.

2. घर्षण आणि चाकांचा दबावरुळांना गंज न लागण्याचं दुसरं महत्त्वाचं आणि व्यावहारिक कारण म्हणजे त्यावर असणारी रहदारी. रेल्वेचे रूळ २४ तास वापरात असतात. जेव्हा एखादी जड ट्रेन रुळावरून धावते, तेव्हा तिच्या लोखंडी चाकांचा रुळाच्या वरच्या भागावर प्रचंड दाब आणि घर्षण होतं. या घर्षणामुळे रुळांच्या वरच्या थरावर साचलेली धूळ किंवा ओलावा लगेच निघून जातो आणि रुळाचा पृष्ठभाग सतत घासला गेल्यामुळे 'पॉलिश' केल्यासारखा चकाकतो. यामुळे तिथे ओलावा टिकून राहत नाही आणि गंज तयार होण्यास वाव मिळत नाही.

3. नियोजित देखभाल आणि कोटिंगभारतीय रेल्वे आपल्या रुळांच्या सुरक्षेबाबत अत्यंत चोख असते. रेल्वेचे कर्मचारी नियमितपणे रुळांची तपासणी करतात. रुळांच्या ज्या भागावर ट्रेन्सची ये-जा कमी असते किंवा जे भाग सांध्यांजवळ असतात, तिथे गंज रोधक कोटिंग किंवा ऑइलिंग केलं जातं.

जर एखादा रूळ जुना झाला किंवा त्यावर किरकोळ जरी बिघाड दिसला, तर तो तातडीने बदलला जातो. रेल्वेच्या या शिस्तबद्ध कामामुळे रूळ नेहमी सुस्थितीत राहतात.

थोडक्यात काय तर रेल्वे रुळांना गंज न लागण्यामागे केवळ त्यांचा धातू कारणीभूत नाही, तर विज्ञानाचा अचूक वापर आणि रेल्वेची अविरत सेवा यांचं हे उत्तम उदाहरण आहे. मॅंगनीज स्टीलची ताकद आणि धावत्या चाकांचा वेग यामुळेच हे रूळ वर्षानुवर्षे लाखो प्रवाशांचा भार सुरक्षितपणे पेलत आहेत.