100 वर्षांपासूनचा इतिहास आणि मानाच्या काठ्यांची परंपरा, रायगडमधील रायबा देवीची भव्य यात्रा; 'या' दिवशी साजरा होणार उत्सव

रायबा देवीला रायगडमधील एक अत्यंत जागृत आणि नवसाला पावणारी देवी मानले जाते. या मंदिराचा इतिहास 100 वर्षांहून जुना असून, या देवीच्या नावावरूनच परिसरातील अनेक गावांना आणि समाजाला एक वेगळी ओळख मिळाली आहे. 17 एप्रिल रोजी चैत्र महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या उत्तरार्धात ही यात्रा भरते. असे मानले जाते की, देवी रायबा ही केवळ एका गावाची नसून संपूर्ण परिसराचे रक्षण करणारी 'आई' आहे. या दिवशी देवीला सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी मढवले जाते आणि तिचे दर्शन घेण्यासाठी रायगडसह ठाणे, मुंबई आणि रत्नागिरीतून भाविक मोठ्या संख्येने येतात.

रायबा देवीच्या यात्रेचे सर्वात मुख्य आकर्षण म्हणजे 'मानाच्या काठ्या'. कोकणातील अनेक यात्रांमध्ये काठ्यांची परंपरा असली, तरी रायबा देवीच्या यात्रेत या काठ्यांना विशेष धार्मिक अधिष्ठान आहे. या काठ्या म्हणजे देवीच्या विविध उप-देवतांचे किंवा रक्षक देवतांचे प्रतीक मानल्या जातात. या यात्रेसाठी ठराविक घराण्यांकडे या काठ्यांचे मानपान पिढ्यानपिढ्या चालत आले आहेत. 17 एप्रिलच्या दुपारी ढोल-ताशांच्या गजरात आणि पालखी सोहळ्यात या उंच काठ्या नाचवल्या जातात. या काठ्यांच्या दर्शनासाठी भाविक गर्दी करतात आणि त्यावर गुलाल उधळून आपला आनंद व्यक्त करतात. ही दृश्ये डोळ्यांचे पारणे फेडणारी असतात.

ही यात्रा केवळ धार्मिक सोहळा नसून तो एक सामाजिक मेळावा देखील आहे. 17 एप्रिलच्या रात्री देवीचा गोंधळ, पालखी सोहळा आणि स्थानिक कलाकारांचे विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात. यात्रेच्या दिवशी भाविक देवीला नैवेद्य म्हणून गोडधोड अर्पण करतात आणि आपापल्या नातेवाईकांना घरी बोलावून आनंद साजरा करतात.