मोठ्या भावाआधी लहान भावाचं लग्न का केलं जात नाही? काय सांगत शास्त्र?

हिंदू धर्मग्रंथांनुसार, जर मोठा भाऊ अविवाहित असताना धाकट्या भावाचे लग्न झाले, तर त्या स्थितीला 'परिवेदन' असे म्हणतात. यामध्ये लहान भावाला 'परिवेत्ता' आणि मोठ्या भावाला 'परिवत्ता' म्हटले जाते. शास्त्रानुसार, असे करणे हे एक प्रकारचे पाप किंवा दोष मानले जाते. जुन्या काळातील स्मृतीग्रंथांमध्ये याला अनैतिक मानले गेले आहे, कारण यामुळे मोठ्या भावाच्या सन्मानाला तडा जातो आणि कुटुंबातील ज्येष्ठतेचा क्रम मोडला जातो. या दोषाचा परिणाम कुटुंबातील सुख-शांतीवर होऊ शकतो, अशी धार्मिक धारणा आहे.

सामाजिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर ही परंपरा कुटुंबातील शिस्त टिकवून ठेवण्यासाठी निर्माण केली गेली आहे. मोठा भाऊ हा वडिलांनंतर घराचा आधारस्तंभ मानला जातो. जर मोठ्या भावाच्या आधी लहान भावाचे लग्न झाले, तर समाजात मोठ्या भावाच्या कर्तृत्वावर किंवा त्याच्या स्वभावावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जाऊ शकतात. "मोठ्या भावात काही दोष आहे का?" किंवा "त्याचे लग्न का जमले नाही?" अशा चर्चांमुळे त्याचे मानसिक खच्चीकरण होऊ शकते. त्यामुळे मोठ्या भावाचा मान राखण्यासाठी आणि त्याला प्रथम स्थानी ठेवण्यासाठी ही पद्धत पाळली जाते.

विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींचे मिलन नसून ती एक मोठी जबाबदारी आहे. परंपरेनुसार, मोठ्या भावाने आधी स्थिरावणे, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होणे आणि आपल्या धाकट्या भावंडांसाठी एक आदर्श निर्माण करणे अपेक्षित असते. जर लहान भावाचे लग्न आधी झाले, तर घरामध्ये वर्चस्वाचा संघर्ष निर्माण होऊ शकतो. मोठ्या भावाची पत्नी आणि लहान भावाची पत्नी यांच्यातील नात्यातही यामुळे ताण येऊ शकतो. ही 'ईर्षा' किंवा 'वाद' टाळण्यासाठी मोठ्या भावाचे लग्न प्रथम होणे हे व्यावहारिकदृष्ट्या योग्य मानले जाते.

मात्र, शास्त्र अत्यंत लवचिक देखील आहे. काही विशिष्ट परिस्थितीत मोठ्या भावाच्या आधी लहान भावाचे लग्न करण्यास परवानगी दिली आहे. जर मोठा भाऊ संन्यासी असेल, परदेशात कायमचा स्थायिक झाला असेल, शारीरिक किंवा मानसिकदृष्ट्या विवाहासाठी सक्षम नसेल, किंवा त्याने स्वतःहून लग्नास नकार दिला असेल, तर धाकट्या भावाचे लग्न लावता येते. अशा वेळी 'प्रायश्चित्त' म्हणून किंवा मोठ्या भावाची रीतसर परवानगी घेऊन हा दोष दूर केला जातो. यामुळे कुटुंबावर कोणताही नकारात्मक प्रभाव पडत नाही.