पावसाळा असो किंवा दुष्काळ! घरात येतोय बक्कळ पैसा, रमेश या शेतीतून दिवसाला करतोय 10,000 ची कमाई

मुंबई : कापणीनंतर भाताचा पेंढा जाळण्याची पद्धत आजही देशातील अनेक भागांत प्रचलित आहे. या प्रक्रियेमुळे वातावरणात प्रदूषण वाढतेच, शिवाय जमिनीची सुपीकता कमी होऊन मातीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीव नष्ट होतात. मात्र, छत्तीसगडमधील महासमुंद जिल्ह्यातील बासना तहसीलमधील प्रगतशील शेतकरी राजेंद्र कुमार साहू यांनी या समस्येकडे संधी म्हणून पाहिले. भाताचा पेंढा जाळण्याऐवजी त्यांनी त्यातून सेंद्रिय मशरूम उत्पादनाचा नाविन्यपूर्ण प्रयोग यशस्वी करून दाखवला आहे.

advertisement

2005 साली सुरू केला व्यवसाय

राजेंद्र कुमार साहू यांनी 2005 साली मशरूम उत्पादनाचा प्रवास सुरू केला. सुरुवातीला त्यांनी ऑयस्टर मशरूमची लागवड केली. मात्र, स्थानिक बाजाराचा अभ्यास केल्यानंतर त्यांना लक्षात आले की भाताच्या पेंढ्यावर उगवणाऱ्या मशरूमला अधिक मागणी आणि चांगला दर मिळतो. स्थानिक भाषेत ‘परा’ म्हणून ओळखले जाणारे हे मशरूम चवीला उत्कृष्ट आणि पोषणमूल्यांनी समृद्ध असते. त्यांनी ओडिशामधून अंडी (स्पॉन) आणून प्रयोग सुरू केले आणि सातत्याने प्रयत्न करत या पिकात कौशल्य मिळवले.

कमी खर्चाचे तंत्रज्ञान

राजेंद्र यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे खर्च कमी ठेवण्यावर दिलेला भर. मशरूम अंडी तयार करण्यासाठी महागड्या प्रयोगशाळा किंवा यंत्रसामग्रीऐवजी त्यांनी प्रेशर कुकर, स्पिरिट लॅम्प यांसारख्या साध्या आणि स्वस्त उपकरणांचा वापर केला. यामुळे बाहेरील पुरवठादारांवरील अवलंबित्व कमी झाले आणि उत्पादन खर्च लक्षणीयरीत्या घटला. हे तंत्रज्ञान लहान व मध्यम शेतकऱ्यांनाही सहज स्वीकारता येईल, असे आहे.

निसर्गाशी सुसंगत शेती

मशरूम लागवडीसाठी शेड उभारण्याऐवजी राजेंद्र यांनी निसर्गाचा आधार घेतला. त्यांनी आपल्या शेतात आंब्याची झाडे लावून त्यांच्या सावलीत उभ्या रचनेत मशरूम बेड तयार केले. झाडांच्या सावलीमुळे तापमान नैसर्गिकरीत्या नियंत्रित राहते आणि आर्द्रताही टिकून राहते. परिणामी, मार्च ते ऑक्टोबर या कडक उन्हाळ्याच्या काळातही ते यशस्वी उत्पादन घेऊ शकतात. या पद्धतीमुळे विजेचा आणि पाण्याचा वापरही कमी होतो.

उत्पन्नाचे गणित

सध्या राजेंद्र यांच्याकडे सुमारे 2,000 मशरूम बेडची क्षमता आहे. दररोज सुमारे 50 किलो मशरूम उत्पादन होते. बाजारात भाताच्या पेंढ्याच्या मशरूमला प्रति किलो 270 ते 300 रुपये दर मिळतो. एका बेडसाठी केवळ 70 ते 80 रुपये खर्च येत असल्याने नफा मोठ्या प्रमाणात मिळतो. हिवाळ्यात ते ऑयस्टर मशरूमकडे वळतात, त्यामुळे वर्षभर उत्पन्नाचा स्रोत कायम राहतो.

दिवसाला 10 हजार रुपयांची कमाई

आज त्यांच्या कमी खर्चाच्या तंत्रज्ञानामुळे ते दररोज सुमारे 10 हजार रुपयांचे निव्वळ उत्पन्न मिळवत असून, पर्यावरण रक्षणासोबतच शेतकऱ्यांसाठी नवे आर्थिक मॉडेल उभे करत आहेत.

शून्य कचरा आणि प्रेरणादायी कार्य

राजेंद्र कुमार साहू यांची शेती ‘शून्य कचरा’ संकल्पनेवर आधारित आहे. मशरूम उत्पादनानंतर उरलेला कचरा ते सेंद्रिय खतामध्ये रूपांतरित करतात आणि तो स्वतःच्या शेतात किंवा इतर शेतकऱ्यांना वापरण्यास देतात. आतापर्यंत त्यांनी हजारो शेतकऱ्यांना मशरूम उत्पादनाचे प्रशिक्षण दिले आहे.