How Sperm Is Produced : पुरुषांच्या शरीरात 'स्पर्म' कसे तयार होतात? किती काळ राहतात जिवंत? सायन्स काय सांगतं, वाचा

अनेक पुरुषांच्या मनात याबद्दल कुतूहल असतं, पण संकोचामुळे यावर मोकळेपणाने चर्चा होत नाही. 'क्लीव्हलँड क्लिनिक' (Cleveland Clinic) सारख्या नामांकित आरोग्य संस्थांच्या माहितीनुसार, शुक्राणूंच्या निर्मितीपासून ते त्यांच्या आयुष्यापर्यंतचं विज्ञान अतिशय रंजक आहे. चला तर मग, या 'प्रजनन पेशीं'मागचं सत्य सविस्तर जाणून घेऊया.

शुक्राणूंची रचना: बेडकाच्या पिल्लासारखा आकार

शुक्राणू हे इतके सूक्ष्म असतात की ते केवळ मायक्रोस्कोपखालीच दिसू शकतात. त्यांचा आकार एखाद्या 'टॅडपोल' (बेडकाचं पिल्लू) सारखा असतो. याचे तीन मुख्य भाग असतात:

advertisement

डोकं (Head): यामध्ये अनुवांशिक माहिती म्हणजेच 'डीएनए' (DNA) असतो.

मध्यभाग (Midpiece): हा भाग शुक्राणूला पुढे जाण्यासाठी ऊर्जा (Energy) देतो.

शेपटी (Tail): लांब शेपटीमुळे शुक्राणूला वेगाने पोहत पुढे सरकण्यास मदत होते.

शरीरात शुक्राणू कधी आणि कुठे तयार होतात?

पुरुषांच्या शरीरात शुक्राणूंची निर्मिती ही वयाच्या 10 ते 12 व्या वर्षापासून म्हणजेच 'प्युबर्टी' (किशोरावस्था) पासून सुरू होते. एकदा ही प्रक्रिया सुरू झाली की, पुरुष आयुष्यभर शुक्राणूंची निर्मिती करू शकतो.

1. टेस्टिकल (वृषण): शुक्राणूंची निर्मिती अंडकोषातील अत्यंत बारीक नळ्यांमध्ये होते, ज्यांना 'सेमिनिफेरस ट्युब्स' (Seminiferous Tubules) म्हणतात.

2. एपीडिडायमिस: इथे तयार झालेले शुक्राणू एका नळीत पोहोचतात, जिथे ते पूर्णपणे विकसित (Mature) होतात.

3. प्रवास: परिपक्व झाल्यावर ते 'वास डिफरन्स' आणि प्रोस्टेट ग्लँडमधून पुढे सरकतात आणि शेवटी 'युरेथ्रा'मार्फत शरीराबाहेर पडतात. एका 'इजेक्युलेशन'मध्ये करोडो शुक्राणू बाहेर पडतात, पण गर्भधारणेसाठी मात्र केवळ एक सुदृढ शुक्राणू पुरेसा असतो.

शुक्राणूंचे आयुष्य, ते शरीरात किती काळ टिकतात?

अनेकांना वाटतं की जर शरीरसंबंध आले नाहीत, तर शुक्राणू शरीरात साचून राहतात. पण तसं नाही.

शरीरात: जर ते बाहेर पडले नाहीत, तर साधारण अडीच महिन्यांनी ते नष्ट होतात आणि शरीर त्यांना स्वतःहून शोषून (Absorb) घेतं.

स्त्री शरीरात: शरीरसंबंधांनंतर स्त्रीच्या शरीरात पोहोचलेले शुक्राणू साधारण 5 दिवसांपर्यंत जिवंत राहू शकतात. यामुळेच असुरक्षित संबंधानंतर काही दिवसांनीही गर्भधारणेची शक्यता असते.

शरीराबाहेर शुक्राणू किती वेळ जिवंत राहतात?

शरीराच्या बाहेर येताच शुक्राणू फार काळ तग धरू शकत नाहीत.

खोलीचे तापमान: सामान्य तापमानात ते केवळ 1 तासापर्यंत जिवंत राहू शकतात. जर तापमान बदललं किंवा ते सुकले, तर लगेच नष्ट होतात.

वैद्यकीय साठवणूक: जर वैद्यकीय तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने स्पर्म 'फ्रीज' करून ठेवले, तर ते अनेक वर्षांपर्यंत सुरक्षित राहू शकतात.

लो स्पर्म काउंट म्हणजे काय?

गर्भधारणेसाठी शुक्राणूंची संख्या आणि गुणवत्ता खूप महत्त्वाची असते. सामान्यतः 1 मिली वीर्यामध्ये 15 दशलक्ष (1.5 कोटी) ते 200 दशलक्ष शुक्राणू असू शकतात. जर ही संख्या 15 दशलक्षपेक्षा कमी झाली, तर त्याला वैद्यकीय भाषेत 'लो स्पर्म काउंट' (Low Sperm Count) असं म्हणतात, ज्यामुळे पितृत्व मिळवण्यात अडचणी येऊ शकतात.

शुक्राणूंची निर्मिती ही एक सतत चालणारी नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. आहार, व्यायाम आणि व्यसनांपासून दूर राहिल्यास या प्रजनन पेशींची गुणवत्ता टिकवून धरता येते. आपल्या शरीराची ही यंत्रणा समजून घेणं हे उत्तम आरोग्यासाठी महत्त्वाचं पाऊल आहे.