Home Science : डोसा बनवताना तव्यावर पाणी का मारतात? स्वच्छता नव्हे, तर यामागे लपलंय Science, अनेकांना हे माहितच नाही

सकाळचा नाश्ता असो किंवा रात्रीचं हलकं जेवण, गरमागरम आणि कुरकुरीत डोसा दिसला की कोणाच्याही तोंडाला पाणी सुटतं. हॉटेलच्या बाहेर उभं राहून डोसा बनवताना पाहणं हा एक वेगळाच आनंद असतो. डोसा बनवणारा माणूस आधी मोठा तवा गरम करतो, मग त्यावर पाण्याचे काही थेंब शिंपडतो, सुं सुं असा आवाज येतो आणि मग फडक्याने तो तवा पुसून त्यावर डोशाचं पीठ पसरवलं जातं.

आपल्याला वाटतं की हे फक्त तवा साफ करण्यासाठी किंवा थोडा थंड करण्यासाठी केलं जात असावं. पण तुम्हाला माहीत आहे का? या एका छोट्याशा प्रक्रियेमागे विज्ञानाचं एक मोठं गुपित दडलेलं आहे. अलीकडेच IIT मद्रासच्या शास्त्रज्ञांनी यावर संशोधन केलं असून त्याचे निष्कर्ष अत्यंत रंजक आहेत.

काय आहे हा 'लीडेनफ्रॉस्ट इफेक्ट' (Leidenfrost Effect)?डोसा बनवण्यापूर्वी तव्यावर पाणी शिंपडण्यामागे 'लीडेनफ्रॉस्ट इफेक्ट' काम करतो. जेव्हा एखादा तवा खूप जास्त गरम असतो आणि त्यावर पाण्याचे थेंब टाकले जातात, तेव्हा ते थेंब लगेच वाफ होऊन उडून जात नाहीत, तर ते तव्यावर नाचू लागतात.विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचं तर, पाण्याचा थेंब आणि गरम तवा यांच्यामध्ये वाफेचा एक अतिशय पातळ थर तयार होतो. हा थर पाण्याला थेट तव्याच्या संपर्कात येण्यापासून रोखतो. जेव्हा हे थेंब तव्यावर नाचू लागतात, तेव्हा तो आचाऱ्यासाठी एक संकेत असतो की आता तवा डोसा बनवण्यासाठी योग्य तापमानावर पोहोचला आहे.

तापमानाचा समतोल राखण्यासाठी आवश्यकडोशाचं पीठ तव्यावर पसरवण्यासाठी तवा किती गरम असावा, याला खूप महत्त्व आहे. जर तवा गरजेपेक्षा जास्त गरम असेल, तर पीठ तव्याला लगेच चिकटून बसेल आणि तुम्हाला ते गोल फिरवून पसरवता येणार नाही. परिणामी डोसा जाड आणि कच्चा राहील. पाण्याचे थेंब मारल्यामुळे तव्याचं तापमान काही अंशांनी कमी होतं आणि ते 'नियंत्रित' पातळीवर येतं. यामुळे पीठ सहज पसरवता येतं आणि डोसा जळत नाही.

हॉटेलसारखा कुरकुरीतपणा कसा येतो?IIT मद्रासच्या संशोधनानुसार, जेव्हा तव्यावर पाणी शिंपडून तो पुसला जातो, तेव्हा तव्याची उष्णता संपूर्ण पृष्ठभागावर समप्रमाणात विभागली जाते.1. समान उष्णता: यामुळे डोसा कडेपासून मधल्या भागापर्यंत सारखाच भाजला जातो.2. सोनेरी रंग: यामुळेच डोशाला हॉटेलसारखा सुंदर सोनेरी रंग आणि तो विशिष्ट कुरकुरीतपणा (Crispiness) येतो.

पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही घरी डोसा बनवाल किंवा हॉटेलमध्ये डोसा बनवताना पाहाल, तेव्हा लक्षात ठेवा की तिथे फक्त स्वयंपाक सुरू नाहीये, तर विज्ञानाचा एक उत्तम प्रयोग सुरू आहे. एका परफेक्ट डोशासाठी फक्त योग्य पीठ असून चालत नाही, तर 'लीडेनफ्रॉस्ट इफेक्ट'चा योग्य वापरही करावा लागतो.