Eye Irritation : खूप वेळ फोन वापरल्यानंतर डोळे का जळजळतात? यामागचं 'सायन्स' जाणून घ्या

आजच्या डिजिटल युगात आपला जास्तीत जास्त वेळ स्क्रीनसमोर जातो. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत आपल्या हातात स्मार्टफोन असतो. मग ते ऑफिसचं काम असो, सोशल मीडिया स्क्रोल करणं असो किंवा एखादी वेब सीरिज पाहणं. पण, बराच वेळ फोन वापरल्यानंतर अचानक डोळ्यांतून पाणी येणं, डोळे लाल होणं किंवा जळजळ होणं या समस्या आपल्याला जाणवतात.

कधी विचार केलाय का, की हा छोटासा दिसणारा फोन आपल्या डोळ्यांवर इतका परिणाम का करतो? यामागे केवळ थकवा नाही, तर एक वैज्ञानिक प्रक्रिया (Science) आहे. चला तर मग, यामागचं नेमकं कारण समजून घेऊया.

1. 'डिजिटल आय स्ट्रेन' (Digital Eye Strain)जेव्हा आपण तासनतास फोनकडे पाहतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यांच्या स्नायूंवर प्रचंड ताण येतो. फोनची स्क्रीन आपल्या डोळ्यांच्या खूप जवळ असते. जवळच्या वस्तूवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी डोळ्यांच्या बाहुल्यांना सतत आकुंचन पावावे लागते. या प्रक्रियेला वैद्यकीय भाषेत 'डिजिटल आय स्ट्रेन' किंवा 'कॉम्प्युटर व्हिजन सिंड्रोम' म्हणतात. यामुळेच डोकेदुखी आणि डोळ्यांची जळजळ सुरू होते.

2. पापण्यांची उघडझाप कमी होणे (Blinking Rate)हे सर्वात महत्त्वाचे कारण आहे. सामान्यतः माणूस एका मिनिटात सुमारे 15 ते 20 वेळा पापण्यांची उघडझाप करतो. पण, जेव्हा आपण फोनवर एखादी गोष्ट एकाग्रतेने पाहतो, तेव्हा हा दर कमी होऊन केवळ 5 ते 7 वेळा होतो.परिणाम: पापण्यांच्या उघडझापामुळे डोळ्यांवर एक नैसर्गिक ओलावा (Tear Film) तयार होतो. उघडझाप कमी झाल्यामुळे हा ओलावा सुकतो आणि डोळे कोरडे पडतात (Dry Eyes), ज्यामुळे जळजळ आणि टोचल्यासारखे वाटते.

3. ब्लू लाईटचा विळखा (Blue Light Hazard)स्मार्टफोनच्या स्क्रीनमधून 'हाय एनर्जी व्हिजिबल' (HEV) म्हणजेच 'ब्लू लाईट' बाहेर पडतो. हा निळा प्रकाश डोळ्यांच्या रेटिनापर्यंत थेट पोहोचतो. रात्रीच्या वेळी हा प्रकाश नैसर्गिक 'मेलाटोनिन' हार्मोनमध्ये अडथळा आणतो, ज्यामुळे डोळ्यांवरचा ताण अधिक वाढतो आणि जळजळ होते.

डोळ्यांचा त्रास टाळण्यासाठी 'हे' सोपे उपाय कराजर तुम्हाला कामासाठी किंवा छंदासाठी फोन वापरणे टाळता येत नसेल, तर खालील नियमांचे पालन करा.20-20-20 नियम: हा नियम डोळ्यांसाठी संजीवनी मानला जातो. दर 20 मिनिटांनी फोनवरून नजर हटवा आणि 20 फूट दूर असलेल्या वस्तूवर 20 सेकंदांसाठी लक्ष केंद्रित करा. यामुळे डोळ्यांच्या स्नायूंना आराम मिळतो.ब्राइटनेस ॲडजस्ट करा: तुमच्या फोनचा ब्राइटनेस आजूबाजूच्या प्रकाशाप्रमाणे ठेवा. खूप जास्त किंवा खूप कमी ब्राइटनेस दोन्ही डोळ्यांसाठी घातक आहेत.

डार्क मोडचा वापर: शक्य असेल तिथे 'डार्क मोड' किंवा 'आय कम्फर्ट' (Blue Light Filter) मोड ऑन ठेवा.डोळ्यांची उघडझाप करा: जाणीवपूर्वक पापण्यांची उघडझाप करत राहा, जेणेकरून डोळ्यांतील ओलावा टिकून राहील.

तंत्रज्ञान आपले काम सोपे करते, पण त्याचा अतिवापर आरोग्यासाठी महाग पडू शकतो. डोळ्यांची जळजळ हे शरीर तुम्हाला देत असलेले एक 'चेतावणीचे' सिग्नल आहे की, आता थोडा वेळ स्क्रीनपासून दूर होण्याची गरज आहे. आपल्या डोळ्यांची काळजी घेणे ही आपली जबाबदारी आहे.