Iran War: युद्धात नाट्यमय उलथापालथ, जपानचा इराणला थेट इशारा; ...तर आम्ही हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनी उतरू, जगाचं लक्ष लागलं

जपानने जाहीर केले की Strait of Hormuz मध्ये व्यापारी जहाजांच्या सुरळीत हालचालीसाठी इराणने समुद्रात पसरवलेल्या संभाव्य नेव्हल माइन (समुद्री स्फोटके) हटवण्यासाठी तो मदत करणार आहे. परराष्ट्र मंत्री Toshimitsu Motegi यांच्या मते जर या भागात युद्धविराम (ceasefire) झाला, तर जपान आपल्या ‘माइनस्वीपर’ जहाजांच्या मदतीने समुद्रातील बारूदी सापळे नष्ट करण्याचा विचार करू शकतो.

advertisement

अमेरिकेच्या नाटो सहयोगींनी इराणविरोधातील कोणत्याही नौदल कारवाईत सहभागी होण्यास नकार दिला असला तरी जपानने आपल्या शांततावादी संविधानाच्या मर्यादेत राहून सुरक्षा कायद्यांनुसार हा प्रस्ताव दिला आहे.

माइनस्वीपर म्हणजे काय?

‘माइनस्वीपर’ ही विशेष प्रकारची जहाजे असतात, जी समुद्रातील मोठ्या भागातून माइन (समुद्री सुरुंग) निष्क्रिय करून सुरक्षित मार्ग तयार करतात.

माइनस्वीपर आणि माइनहंटरमधील फरक

समुद्री माइन हटवण्यासाठी दोन प्रकारची जहाजे वापरली जातात.

माइनहंटर:

या जहाजांचे मुख्य काम विशिष्ट माइन शोधून त्यांचा नाश करणे असते. यासाठी सोनार प्रणाली आणि गोताखोरांची मदत घेतली जाते.

माइनस्वीपर:

ही जहाजे संपूर्ण समुद्री क्षेत्र किंवा ठराविक मार्ग माइनमुक्त करण्याचे काम करतात. यांचा उद्देश एखादी एक माइन शोधणे नसून पूर्ण मार्ग सुरक्षित करणे हा असतो, ज्यामुळे व्यापारी आणि युद्धनौका सुरक्षितपणे प्रवास करू शकतात. ही जहाजे यांत्रिक किंवा विद्युत उपकरणांचा वापर करून माइन निष्क्रिय करतात.

जपानचा इतिहास

जपानचा माइनस्वीपिंगचा इतिहास खूप जुना असून तो World War II दरम्यान आणि त्यानंतर विकसित झाला. युद्धानंतर जपानसमोर आपल्या समुद्री सीमेत टाकलेल्या माइन हटवणे ही मोठी आव्हानात्मक जबाबदारी होती.

अमेरिकेसोबत मिळून जपानने पाच वर्षांहून अधिक काळ समुद्र साफ करण्याचे काम केले.ज्यामुळे व्यापार आणि मासेमारी पुन्हा सुरू होऊ शकली. 1954 मध्ये स्थापन झालेली Japan Maritime Self-Defense Force (JMSDF) आज या क्षेत्रातील जगातील सर्वात सक्षम दलांपैकी एक मानली जाते.

याआधीही जपानने Persian Gulf मधील युद्धाच्या काळात मोठ्या प्रमाणात समुद्री माइन यशस्वीपणे हटवल्या आहेत.

माइन हटवण्यात जपान आघाडीवर

सध्या जपानकडे ‘अवाजी क्लास’ (Awaji Class) सारखी अत्याधुनिक माइनस्वीपर जहाजे आहेत. या जहाजांची खासियत म्हणजे ती ‘फायबर-रीइन्फोर्स्ड प्लास्टिक’ (FRP) पासून बनवली जातात. ज्यामुळे त्यांच्यावर माइनचा चुंबकीय परिणाम होत नाही.

ही जहाजे ‘मानवरहित पाणबुडी वाहन’ (UUVs) आणि प्रगत सोनार प्रणालींचा वापर करून समुद्राखालील माइनचे उच्च-गुणवत्तेचे चित्रण करतात आणि ‘माइन न्यूट्रलायझिंग सिस्टम’द्वारे त्यांना सुरक्षितपणे निष्क्रिय करतात. याशिवाय जपानकडे ‘सुगाशिमा क्लास’ची जहाजे देखील आहेत, जी पारंपरिक माइन हटवण्यात तज्ज्ञ आहेत.

जपानचे सुरक्षा धोरण

जपानच्या युद्धोत्तर शांततावादी संविधानामुळे त्याच्या लष्करी हालचालींवर मर्यादा आहेत. मात्र 2015 मध्ये लागू करण्यात आलेल्या नवीन सुरक्षा कायद्यांमुळे विशेष परिस्थितीत परदेशात सैन्य वापरण्याची परवानगी मिळते. जर कोणत्याही हल्ल्यामुळे जपानच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण झाला किंवा त्याच्या जवळच्या सुरक्षा भागीदारावर हल्ला झाला तर जपान आत्मसंरक्षणासाठी कारवाई करू शकतो.

Strait of Hormuz मधून होणारी तेल व व्यापार वाहतूक जपानच्या अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाची असल्याने या भागातील माइनस्वीपिंग ऑपरेशनला जपानच्या सुरक्षेशी थेट जोडले जाते.

माइनस्वीपिंग का आवश्यक आहे?

समुद्री माइन कोणत्याही व्यापार मार्गासाठी अत्यंत धोकादायक असतात. World War I पासून सुरू झालेली ही पद्धत आज अत्यंत प्रगत आणि घातक बनली आहे.

माइनस्वीपर जहाजे समुद्रातील ‘स्वच्छताकर्मी’प्रमाणे काम करतात. ती हे निश्चित करतात की कोणत्याही जहाजाजवळ स्फोट होणार नाही.

होर्मुजसारख्या अरुंद आणि महत्त्वाच्या जलमार्गात माइन पसरल्या तर जागतिक ऊर्जा पुरवठा पूर्णपणे ठप्प होऊ शकतो. त्यामुळे या मार्गाला सुरक्षित ठेवणे हेच जपानचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.