मानवी इतिहासातील सर्वात क्रूर हत्याकांड! 3 हजार लोकांच्या शरीराची 'वाफ'; माणसांना 'पुसून' टाकणारा व्हॅक्यूम बॉम्बचे भयानक सत्य

Published by:Jaykrishna Nair

Last Updated:Feb 23, 2026 8:09 PM IST

Thermobaric Bombs Explainer: गाझामध्ये हजारो लोक बेपत्ता झाल्याच्या पार्श्वभूमीवर थर्मोबॅरिक किंवा ‘व्हॅक्यूम’ बाँम्बच्या वापराचा गंभीर आरोप समोर आला आहे. अत्यंत उच्च तापमान आणि दाबलाटेमुळे मानवी शरीराचे अस्तित्वच नष्ट होऊ शकते, असा धक्कादायक दावा अहवालात करण्यात आला आहे.

"आम्ही लक्ष्य केलेल्या घरात प्रवेश करतो, तिथे असलेल्या लोकांची संख्या आणि आम्हाला सापडलेले मृतदेह यांची पडताळणी करतो. जर घरात पाच लोक होते आणि आम्हाला फक्त तीनच मृतदेह सापडले, तर उरलेल्या दोघांचा शोध घेऊनही काहीच न सापडल्यास आम्ही त्यांना 'बाष्पीभूत' (Evaporated) झाल्याचे घोषित करतो..." गाझा सिव्हिल डिफेन्सचे प्रवक्ते महमुद बसल यांनी 'अल जझिरा'ला दिलेली ही माहिती आधुनिक युद्धातील एका अत्यंत क्रूर शस्त्राकडे इशारा करते ते शस्त्र म्हणजे 'थर्मोबॅरिक' (Thermobaric) किंवा 'व्हॅक्यूम बाँम्ब'.

'अल जझिरा'चा धक्कादायक अहवाल काय सांगतो?

ऑक्टोबर 2023 पासून गाझामध्ये सुमारे 2,842 लोक बेपत्ता झाल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या तपासात लष्करी तज्ज्ञांनी असा दावा केला आहे की, इस्रायलने वापरलेल्या उच्च तापमानाच्या थर्मोबॅरिक आणि थर्मल शस्त्रांमुळे या लोकांच्या शरीराची अक्षरशः वाफ झाली आहे. घटनास्थळी केवळ रक्ताचे डाग किंवा टाळूचे काही अवशेष याव्यतिरिक्त काहीच हाती लागत नसल्याने हे लोक अधिकृतपणे बेपत्ता झाले आहेत.

थर्मोबॅरिक बाँम्ब म्हणजे नक्की काय?

'थर्मोबॅरिक' हा शब्द ग्रीक शब्द 'थर्मो' (उष्णता) आणि 'बारोस' (दबाव) यांपासून बनला आहे. याला 'इंधन-हवा स्फोटक' (Fuel-Air Explosive) असेही म्हणतात. सामान्य बॉम्बमध्ये स्फोटक पदार्थ आणि ऑक्सिडायझर (जळण्यास मदत करणारा घटक) यांचे मिश्रण असते. मात्र थर्मोबॅरिक बॉम्बमध्ये केवळ 100% इंधन असते. हा बॉम्ब फुटण्यासाठी वातावरणातील ऑक्सिजनचा वापर करतो, ज्यामुळे हा स्फोट इतर बॉम्बच्या तुलनेत अधिक काळ टिकणारा आणि भीषण असतो.

वेगळेपण: पारंपारिक बॉम्बमध्ये इंधन आणि ऑक्सिडायझर (जळण्यास मदत करणारा घटक) दोन्ही एकाच आवरणात असतात. मात्र थर्मोबॅरिक बॉम्बमध्ये फक्त इंधन असते. हा बॉम्ब स्फोटासाठी वातावरणातील ऑक्सिजन वापरतो.

तापमान: या स्फोटामुळे निर्माण होणारे तापमान 2,500°C ते 3,500°C पर्यंत पोहोचू शकते. तुलना करायची झाल्यास मानवी शरीरातील हाडे वितळण्यासाठी लागणाऱ्या तापमानापेक्षा हे कित्येक पटीने जास्त आहे.

हा बॉम्ब कसा तयार केला जातो?

इंधन (Fuel): यात प्रामुख्याने नॅनो-स्केलवरील धातूंचे चूर्ण (उदा. ॲल्युमिनियम, मॅग्नेशियम) किंवा इथिलीन ऑक्साइड सारखे अत्यंत ज्वलनशील द्रव वापरले जातात.

हे शस्त्र कसे काम करते?

रशियन लष्करी तज्ज्ञ वॅसिली फाटिगारोव्ह यांच्या मते, या शस्त्राची कार्यपद्धती दोन टप्प्यांत विभागलेली असते:

पहिली पायरी: लक्ष्य केलेल्या क्षेत्रावर इंधनाचे (Aerosol Fuel) एक मोठे ढग पसरवले जातात. हे ढग कोणत्याही इमारतीतील फटी, बंकर किंवा बोगद्यांच्या आत सहज प्रवेश करतात.

दुसरी पायरी: या पसरलेल्या ढगाचा स्फोट घडवला जातो. यामुळे एक प्रचंड मोठा आगीचा गोळा आणि दीर्घकाळ टिकणारी दाबाची लाट (Pressure Wave) तयार होते. स्फोटानंतर तिथे 'व्हॅक्यूम' (पोकळी) निर्माण होते, कारण सर्व ऑक्सिजन जळून गेलेला असतो.

याचा वापर कुठे होतो?

थर्मोबॅरिक बॉम्बचा वापर प्रामुख्याने अशा ठिकाणी केला जातो जिथे सामान्य बॉम्ब पोहोचू शकत नाहीत.

बंकर आणि गुहा: गुहेत किंवा बंकरमध्ये लपलेल्या शत्रूचा नायनाट करण्यासाठी.

शहरी युद्ध: इमारतींच्या आत असलेल्या लक्ष्यांना नष्ट करण्यासाठी.

हा बॉम्ब हवेतून विमानाद्वारे टाकला जातो किंवा रॉकेट लाँचरद्वारे (उदा. रशियाची TOS-1 सिस्टीम) डागला जातो.

शरीराची 'वाफ' कशी होते?

जेव्हा एखादा माणूस या स्फोटाच्या परिघात येतो, तेव्हा त्याच्यावर दोन प्रकारे हल्ला होतो:

अंतर्गत इजा: दाबाच्या लाटेमुळे फुफ्फुसे फाटतात, डोळ्यांचे पडदे फाटतात आणि अंतर्गत अवयवांचा अक्षरशः चेंदामेंदा होतो.

इन्सिनेरेशन (Incineration): 3,500 अंशांची उष्णता मानवी ऊतींचे (Tissues) आणि हाडांचे काही सेकंदात राखेत रूपांतर करते. रक्ताचे बाष्पीभवन झाल्याने केवळ भिंतींवर रक्ताचे फवारे दिसतात, पण मृतदेह अस्तित्वात राहत नाही.

शरीराची 'वाफ' होणे शक्य आहे का?

हो, वैज्ञानिकदृष्ट्या हे शक्य आहे. थर्मोबॅरिक स्फोटात तापमान $२,५००°C$ ते $३,०००°C$ पर्यंत पोहोचते. मानवी शरीरातील हाडे आणि ऊती (Tissues) इतक्या प्रचंड तापमानाला सहन करू शकत नाहीत.

बाष्पीभवन (Evaporation): मानवी शरीरात सुमारे 70% पाणी असते. जेव्हा शरीराला इतक्या उच्च तापमानाचा थेट फटका बसतो, तेव्हा शरीरातील पाण्याचे त्वरित वाफेत रूपांतर होते आणि पेशी जळून खाक होतात.

अवशेष न उरणे: पारंपारिक स्फोटात शरीराचे तुकडे होतात, पण थर्मोबॅरिक स्फोटात इतकी भीषण उष्णता असते की शरीराची केवळ राख उरते किंवा तीही हवेत विरून जाते. म्हणूनच अनेकदा डीएनए चाचणीसाठी लागणारे अवशेषही सापडत नाहीत.

काँक्रीटचे वितळणे: हे बॉम्ब केवळ मानवी शरीरालाच नाही, तर काँक्रीट आणि स्टीललाही वितळवू शकतात. ढिगाऱ्याखाली गाडले गेलेल्या लोकांच्या शरीराचा मागमूसही उरत नाही कारण ते ढिगाऱ्यातच भस्म झाले असतात.

हे शस्त्र इतके विनाशकारी का मानले जाते?

पारंपारिक बॉम्बमध्ये 'श्रापनेल' (धातूचे तुकडे) मुळे जखमा होतात. मात्र थर्मोबॅरिक बॉम्बला 'प्रेशर बाँम्ब' म्हटले जाते कारण याचा मुख्य प्रहार हा 'दाब' आणि 'उष्णता' असतो. हे शस्त्र बोगदे, गुहा आणि घरांच्या आत लपलेल्या शत्रूला शोधून मारण्यासाठी डिझाइन केले आहे, कारण दाबाची लाट कोणत्याही वळणावरून आत शिरू शकते.

शहरी भागात (Urban Warfare) याचा वापर हा सामान्य नागरिकांसाठी सर्वाधिक घातक ठरतो, कारण इमारती कोसळण्यापूर्वीच लोकांचा गुदमरून किंवा जळून मृत्यू होतो.

हे शस्त्र कायदेशीर आहे का?

आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार (International Law), थर्मोबॅरिक शस्त्रांवर थेट बंदी नाही. परंतु त्यांचा वापर कसा होतो यावर नियम आहेत:

प्रमाणबद्धतेचे तत्व (Proportionality): लष्करी लक्ष्यापेक्षा सामान्य नागरिकांना जास्त इजा होत असेल तर असा वापर 'युद्धगुन्हा' (War Crime) ठरू शकतो. अ‍ॅम्नेस्टी इंटरनॅशनल सारख्या संघटनांनी या शस्त्रांचा दाट लोकवस्तीत वापर करण्यावर गंभीर आक्षेप घेतला आहे.

आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे उल्लंघन?

लोकवस्तीच्या भागात थर्मोबॅरिक शस्त्रांचा वापर करणे हे 'स्विस जिनिव्हा कन्व्हेन्शन' नुसार युद्धगुन्हा मानले जाऊ शकते. गाझासारख्या जगातील सर्वात दाट लोकवस्ती असलेल्या भागात अशा शस्त्रांचा वापर होणे, हे मानवी हक्कांचे उघड उल्लंघन आहे. मानवाधिकार संघटनांनी यापूर्वीही अशा शस्त्रांच्या वापरावर बंदी घालण्याची मागणी केली आहे. मात्र तरीही आधुनिक युद्धात यांचा वापर वाढत असल्याचे चित्र आहे.

याचा वापर कधी झाला होता?

थर्मोबॅरिक तंत्रज्ञानाचा वापर अनेक दशकांपासून होत आहे:

दुसरे महायुद्ध: जर्मनीने पहिल्यांदा या प्रकारचे तंत्रज्ञान विकसित करण्याचा प्रयत्न केला होता.

व्हिएतनाम युद्ध: अमेरिकेने जंगले साफ करण्यासाठी आणि बंकर नष्ट करण्यासाठी याचा वापर केला.

अफगाणिस्तान (2001-2017): अल-कायदाच्या गुहा नष्ट करण्यासाठी अमेरिकेने 'GBU-43/B' (Mother of All Bombs - MOAB) हा सर्वात मोठा थर्मोबॅरिक बॉम्ब टाकला होता.

चेचन्या आणि सीरिया: रशियाने या युद्धांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर थर्मोबॅरिक रॉकेट लाँचर्सचा वापर केला.

रशिया-युक्रेन युद्ध (2022-सध्या): रशियाने युक्रेनमधील शहरांवर 'TOS-1A' सारख्या थर्मोबॅरिक शस्त्रास्त्रांचा वापर केल्याचे अनेक आंतरराष्ट्रीय अहवालांत नमूद आहे.

विज्ञानाचा संहारक चेहरा

अमेरिका आणि रशिया यांसारख्या महासत्तांकडेही ही शस्त्रे आहेत. मात्र गाझाच्या निमित्ताने या शस्त्राचा सामान्य नागरिकांवर होणारा परिणाम जगासमोर आला आहे. 2,842 लोकांच्या बेपत्ता होण्यामागचे कारण जर हे 'व्हॅक्यूम' तंत्रज्ञान असेल, तर ते आधुनिक इतिहासातील सर्वात क्रूर लष्करी कारवाईपैकी एक ठरेल.

view comments

Location :

Mumbai,Maharashtra

First Published :

Feb 23, 2026 8:09 PM IST

मानवी इतिहासातील सर्वात क्रूर हत्याकांड! 3 हजार लोकांच्या शरीराची 'वाफ'; माणसांना 'पुसून' टाकणारा व्हॅक्यूम बॉम्बचे भयानक सत्य