Indian Railway : ट्रेनला जोरात ब्रेक लागला तरी डबे एकमेकांवर का आदळत नाहीत? तुम्हाला कधी असा प्रश्न पडलाय का?

रेल्वेचा प्रवास हा आपल्या सर्वांच्याच आयुष्यातील एक रंजक भाग आहे. कधी खिडकीतून बाहेरची निसर्गदृश्ये पाहणे, तर कधी रेल्वे रुळांचा तो 'खडक-खडक' आवाज ऐकणे यात एक वेगळीच मजा असते. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का, की हजारो टन वजनाची ही लोखंडी ट्रेन जेव्हा वेगाने धावत असते आणि अचानक तिला ब्रेक लावला जातो, तेव्हा मागचे डबे पुढच्या डब्याला का आदळत नाहीत किंवा त्यांचा धक्का एकमेकांना का बदलत नाही?

खाजगी वाहनांच्या बाबतीत अचानक ब्रेक लागला की आपण सीटवरून पुढे फेकले जातो, पण रेल्वेचे लांबच लांब डबे एकमेकांना जोडलेले असूनही ते एकमेकांवर आदळत नाहीत. यामागे रेल्वेचे अत्यंत प्रगत आणि सुरक्षित इंजिनिअरिंग दडलेले आहे.

प्रत्येक डब्याला असतो स्वतःचा 'ब्रेक'आपल्याला वाटतं की ड्रायव्हरने (लोको पायलट) ब्रेक मारला की फक्त इंजिन थांबतं, पण असं नाही. रेल्वेमध्ये 'एअर ब्रेक' (Air Brake) यंत्रणा असते. इंजिनपासून शेवटच्या डब्यापर्यंत हवेच्या दाबाची एक लाईन गेलेली असते. जेव्हा ब्रेक लावला जातो, तेव्हा संपूर्ण ट्रेनच्या प्रत्येक डब्यातील चाकांना एकाच वेळी ब्रेक लागतो. त्यामुळे प्रत्येक डबा स्वतःचा वेग स्वतःच नियंत्रित करतो आणि पुढच्या डब्यावर कोणताही भार टाकत नाही.

'सीबीसी कपलर' (CBC Coupler) ची जादूतुम्ही रेल्वेच्या दोन डब्यांमध्ये पाहिले असेल, तिथे लोखंडी हातांनी एकमेकांना घट्ट पकडल्यासारखी एक यंत्रणा दिसते. याला 'सेंटर बफर कपलर' (CBC) म्हणतात. हे कपलर केवळ डबे जोडण्याचं काम करत नाहीत, तर ते 'शॉक अ‍ॅब्सॉर्बर' म्हणूनही काम करतात. जेव्हा ब्रेक लागतो, तेव्हा निर्माण होणारी ऊर्जा हे कपलर्स स्वतःमध्ये शोषून घेतात आणि दोन डब्यांमध्ये ठराविक अंतर कायम राखतात.

बफर्स: रेल्वेचे 'सस्पेंशन'जुन्या निळ्या रंगाच्या (ICF) डब्यांच्या मागे दोन गोल लोखंडी भाग बाहेर आलेले दिसतात, त्यांना 'बफर्स' म्हणतात. हे एका शक्तिशाली स्प्रिंगसारखे असतात. ट्रेन जेव्हा हळू होते किंवा थांबते, तेव्हा हे बफर्स एकमेकांवर दाबले जातात, ज्यामुळे डब्यांना जोराचा धक्का बसत नाही आणि ते एकमेकांवर आदळण्यापासून वाचतात.

शक्तिशाली डॅम्पर्स (Dampers)प्रत्येक डब्याच्या खाली आणि चाकांच्या मध्ये शक्तिशाली हायड्रोलिक डॅम्पर्स बसवलेले असतात. हे डॅम्पर्स ट्रेनला संतुलित ठेवतात. अचानक ब्रेक लागल्यावर डबा वर-खाली होऊ नये किंवा तो कलंडू नये, यासाठी हे डॅम्पर्स महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, रेल्वेचे इंजिनिअरिंग हे Integrated पद्धतीने काम करते. जेव्हा ब्रेक लागतो, तेव्हा संपूर्ण ट्रेन एक एकक म्हणून थांबते, ज्यामुळे डबे सुरक्षित राहतात. भारतीय रेल्वे आता एलएचबी (LHB) डब्यांचा वापर करत आहे, जे अपघाताच्या वेळीही एकावर एक चढणार नाहीत, अशा तंत्रज्ञानाने (Anti-Climbing) सज्ज आहेत.