मृत्यूनंतर घराबाहेर 'जीवखडा' का बांधला जातो, किती दिवस बांधून ठेवावा लागतो?

अंत्यसंस्कारासाठी मृतदेह घराबाहेर काढण्यापूर्वी किंवा स्मशानात नेताना एक विशिष्ट खडा निवडला जातो, त्याला 'जीवखडा' किंवा 'अश्मा' म्हणतात. शास्त्रानुसार, जोपर्यंत दहा दिवसांचे विधी पूर्ण होत नाहीत, तोपर्यंत मृत व्यक्तीचा आत्मा या खड्यात वास करतो, अशी धारणा आहे. हा खडा मृत व्यक्तीचा 'प्रतिनिधी' मानला जातो.

मृत्यूनंतर जीवात्मा लगेच दुसऱ्या योनीत जात नाही. गरुड पुराणानुसार, आत्म्याला नवीन शरीर प्राप्त होण्यासाठी 10 दिवसांचा कालावधी लागतो.

दहाव्या दिवशी 'दशक्रिया' विधी केला जातो. हा दिवस आत्म्याच्या प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा असतो. 10 व्या दिवशी विधी पूर्ण झाल्यानंतर, ज्या व्यक्तीने अग्नी दिला आहे, तो या जीवखड्याला नदीवर किंवा जलाशयावर घेऊन जातो. तिथे विधिवत पूजा करून हा खडा पाण्यात विसर्जित केला जातो. असे मानले जाते की, या विसर्जनानंतर आत्मा 'प्रेत' योनीतून मुक्त होऊन पुढील प्रवासाला निघतो.

गरुड पुराण सांगते की, मृत्यूनंतर 10 दिवस दिले जाणारे पिंडदान आणि जीवखड्याची केली जाणारी सेवा यामुळेच मृतात्म्याला 'अंगुष्ठमात्र' शरीर प्राप्त होते. जर हा विधी केला नाही, तर आत्मा अतृप्त राहून भूतयोनीत भटकत राहतो, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. जीवखडा बांधण्याची परंपरा ही मृतात्म्याप्रती असलेली कृतज्ञता आणि त्यांच्या पुढील प्रवासासाठी केलेली सोय आहे. विज्ञानाच्या युगात याला श्रद्धेचा भाग मानले जात असले, तरी हिंदू संस्कृतीने मृत्यूलाही दिलेला हा एक सन्मान आहे.