२,५३४ किमी लांब युद्ध तरी भारत होरपळला! ११.८ अरब डॉलर्सचं नुकसान, कृषी क्षेत्रातील या उत्पादनावर संकट

पश्चिम आशिया भारतासाठी मोठी निर्यात बाजारपेठ

पश्चिम आशियातील देश भारताच्या कृषी आणि अन्न उत्पादनांसाठी अत्यंत महत्त्वाची बाजारपेठ मानली जाते. या देशांमध्ये भारतातून मोठ्या प्रमाणात तांदूळ, फळे, भाज्या, मसाले, मांस आणि दुग्धजन्य पदार्थांची निर्यात केली जाते.

उपलब्ध आकडेवारीनुसार, २०२५ मध्ये भारताने पश्चिम आशियाई देशांना सुमारे ११.८ अब्ज डॉलर्स किमतीची कृषी आणि अन्न उत्पादने निर्यात केली होती. हा आकडा भारताच्या एकूण कृषी निर्यातीच्या जवळपास पाचव्या भागाइतका आहे. त्यामुळे या प्रदेशातील कोणतीही अस्थिरता भारताच्या कृषी व्यापारावर थेट परिणाम करू शकते.

advertisement

तांदूळ निर्यातीवर सर्वाधिक परिणाम होण्याची शक्यता

डेक्कन क्रॉनिकलच्या रिपोर्टनुसार, भारताच्या कृषी निर्यातीमध्ये तांदळाचा वाटा मोठा आहे आणि आखाती देशांमध्ये भारतीय तांदळाची मोठी मागणी आहे. विशेषतः बासमती तांदूळ सौदी अरेबिया, इराक आणि इराण यांसारख्या देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.

२०२५ मध्ये भारताने पश्चिम आशियाई देशांना सुमारे ४.४३ अब्ज डॉलर्स किमतीचा तांदूळ निर्यात केला. हा भारताच्या एकूण तांदूळ निर्यातीपैकी जवळपास ३६.७ टक्के होता.

सध्याच्या तणावामुळे सागरी मार्गांवर अडथळे निर्माण होत असल्याने तांदूळ निर्यात प्रक्रियेवर परिणाम होत असल्याची माहिती उद्योग क्षेत्रातील सूत्रांनी दिली आहे. सध्या अंदाजे चार लाख मेट्रिक टन बासमती तांदूळ बंदरांवर किंवा वाहतुकीदरम्यान अडकून पडल्याचे सांगितले जात आहे.

शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर होऊ शकतो परिणाम

तांदळाच्या निर्यातीवर परिणाम झाला तर त्याचा फटका मुख्यतः तांदूळ उत्पादक राज्यांना बसू शकतो. पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा या राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर तांदूळ पिकवला जातो.

जर निर्यात थांबली किंवा मंदावली तर शेतकऱ्यांना योग्य दर मिळण्यात अडचणी येऊ शकतात. त्यामुळे या राज्यांतील शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावरही परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

केळी, मसाले आणि मांस निर्यातीवरही धोका

तांदळाव्यतिरिक्त भारतातून पश्चिम आशियात अनेक कृषी उत्पादने मोठ्या प्रमाणात निर्यात केली जातात. केळी, मसाले, मांस, नारळ उत्पादने आणि दुग्धजन्य पदार्थ यांची आखाती देशांमध्ये मोठी मागणी आहे.

काही उत्पादनांसाठी तर भारताचे आखाती बाजारपेठांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबित्व आहे. उदाहरणार्थ, मेंढी आणि बकरीचे मांस, ताजे गोमांस, केळी आणि काही मसाल्यांची ७० टक्क्यांहून अधिक निर्यात पश्चिम आशियात होते.

याशिवाय चहा, पेये आणि काही खाद्यतेले देखील या देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पाठवली जातात. त्यामुळे शिपिंग किंवा व्यापार मार्गांमध्ये अडथळे निर्माण झाल्यास या उत्पादनांच्या निर्यातीवरही परिणाम होऊ शकतो.

मसाल्यांच्या निर्यातीवरही परिणाम

भारत हा जगातील प्रमुख मसाला उत्पादक देशांपैकी एक आहे. भारतीय मसाल्यांना आखाती देशांमध्ये मोठी मागणी आहे. विशेषतः जायफळ, गदा आणि वेलची यांसारख्या मसाल्यांना या प्रदेशात चांगली बाजारपेठ आहे.

२०२५ मध्ये भारताने जिरे आणि धणे यांसारख्या मसाल्यांच्या बियांची सुमारे १६३ दशलक्ष डॉलर्स किमतीची निर्यात केली. तर आले आणि हळदीची निर्यात सुमारे १७३ दशलक्ष डॉलर्स इतकी होती. या एकूण निर्यातीपैकी जवळपास २३ टक्के माल पश्चिम आशियाई देशांमध्ये जातो.

केरळ, कर्नाटक, राजस्थान आणि गुजरात या राज्यांमध्ये मसाल्यांचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन होते. त्यामुळे निर्यातीवर परिणाम झाला तर या राज्यांतील शेतकऱ्यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो.

होर्मुझ सामुद्रधुनीचे जागतिक महत्त्व

पश्चिम आशियातील तणावाचा परिणाम केवळ कृषी व्यापारापुरता मर्यादित नाही. Strait of Hormuz ही सामुद्रधुनी जागतिक सागरी व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.

ही सामुद्रधुनी इराण आणि ओमान यांच्या दरम्यान असून जगभरातील अनेक देशांना तेल आणि इतर वस्तूंचा पुरवठा याच मार्गाने होतो. भारताच्या तेल आयातीपैकी जवळपास ४० टक्के आयात या मार्गावर अवलंबून असल्याचे सांगितले जाते.

जर या मार्गावर तणाव वाढला किंवा जहाज वाहतुकीत अडथळे निर्माण झाले तर त्याचा परिणाम ऊर्जा किमतींसह जागतिक व्यापारावर होऊ शकतो.

पर्यायी बाजारपेठा शोधण्याची गरज

तज्ज्ञांच्या मते, भारताने कृषी निर्यातीसाठी नवीन आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठा शोधण्यावर भर देणे गरजेचे आहे. गेल्या काही वर्षांत पश्चिम आशियावर भारताचे अवलंबित्व वाढले आहे.