एका दिवसात 24 तासच का असतात? '25' किंवा '50' का नाही? यामागचं लॉजिक काय 99 टक्के लोकांना नाही

वेळेचं हे गणित केवळ आकड्यांचा खेळ नाही, तर यामागे हजारो वर्षांचा इतिहास आणि खगोलशास्त्राचं (Astronomy) मोठं रहस्य दडलं आहे. चला तर मग, या 24 तासांच्या चक्राचा उलगडा करूया.

प्राचीन इजिप्शियन लोकांचे योगदान

दिवसाचे 24 भाग करण्याची सुरुवात प्राचीन इजिप्तमध्ये झाली. त्या काळातील लोक वेळेचे मोजमाप करण्यासाठी सूर्याचा आणि ताऱ्यांचा वापर करायचे. त्यांनी दिवसाला दोन मुख्य भागांत विभागले: 10 तास दिवसाचे आणि 10 तास रात्रीचे.

advertisement

याव्यतिरिक्त, सूर्योदयाचा 1 तास आणि सूर्यास्ताचा 1 तास असे मिळून एकूण 12 तास दिवसाचे झाले. तसेच रात्रीच्या वेळी आकाशात दिसणाऱ्या विशिष्ट 12 ताऱ्यांच्या आधारे रात्रीचे 12 तास ठरवण्यात आले. अशा प्रकारे 12 तास (दिवस) + 12 तास (रात्र) मिळून 24 तासांचा एक दिवस अस्तित्वात आला.

12 चा पाढाच का? (The Power of 12)

आज आपण मोजणीसाठी 10 च्या पटीतील आकडे वापरतो, पण प्राचीन मेसोपोटेमिया आणि इजिप्तमध्ये '12' हा आकडा अत्यंत पवित्र आणि सोयीचा मानला जायचा. याचं कारण आपल्या हाताची बोटं आहेत.

आपल्या हाताच्या अंगठ्याशिवाय उरलेल्या चार बोटांवर प्रत्येकी 3 सांधे (Phalanges) असतात. 4 बोटे x 3 सांधे = 12.

प्राचीन लोक अंगठ्याने बोटांच्या सांध्यावर मोजणी करायचे, ज्यामुळे १२ पर्यंत मोजणे सोपे जायचे. याच कारणामुळे वर्षभरात 12 महिने आणि दिवसाचे 24 तास ठरवले गेले.

खगोलशास्त्र आणि पृथ्वीचे फिरणे

विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचं तर, पृथ्वीला स्वतःभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेला आपण 'एक दिवस' म्हणतो. ही फेरी पूर्ण करण्यासाठी साधारणतः 23 तास, 56 मिनिटे आणि 4 सेकंद लागतात, ज्याला आपण सोयीसाठी 24 तास म्हणतो. जर पृथ्वीचा फिरण्याचा वेग कमी किंवा जास्त असता, तर आपल्या दिवसाचे तास देखील बदलले असते.

तासाचे विभाजन 60 मिनिटांत करण्यामागे बॅबिलोनियन (Babylonian) लोकांची संस्कृती आहे. त्यांनी 'सेक्सॅगेसिमल' (Sexagesimal) पद्धत वापरली, ज्याचा आधार '60' हा आकडा होता. 60 हा असा आकडा आहे ज्याला 1,2,3,4,5,6,10,12,15,20 आणि 30 या सर्व संख्यांनी भाग जातो. त्यामुळे वेळेचे लहान भाग करणे अत्यंत सोपे झाले.

तासांची विभागणी कायम का राहिली?

बदलत्या काळानुसार आपण वजन, अंतर आणि मोजमापाच्या अनेक पद्धती बदलल्या. पण वेळेचं हे 24 तासांचं गणित इतकं अचूक आणि जागतिक स्तरावर स्वीकारलं गेलं आहे की, त्यात बदल करण्याची गरज कधीच भासली नाही. संपूर्ण जगाची यंत्रणा, रेल्वे, विमान आणि इंटरनेट या 24 तासांच्या साखळीवरच अवलंबून आहे.

पृथ्वीचा स्वतःभोवती फिरण्याचा वेग दरवर्षी अत्यंत सूक्ष्म प्रमाणात कमी होत आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, लाखो वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर एक दिवस फक्त 18 तासांचा असायचा, जो आज 24 तासांवर पोहोचला आहे.