मणिकर्णिका घाटाची Inside Story, 51 शक्तिपीठांपैकी एक! जिथे चिता कधी विझत नाही, तिथे वाद कसा पेटला; अहिल्याबाईंचा वारसा चर्चेच्या केंद्रात का?

पुनर्विकासाच्या कामादरम्यान प्राचीन मूर्ती, वारसास्थळे आणि धार्मिक संरचना बाधित झाल्याचा आरोप करत विरोधक आणि काही स्थानिक संघटनांनी आक्षेप घेतला आहे. प्रशासन मात्र कोणतीही धार्मिक हानी झालेली नाही असा दावा करत आहे. या वादामुळे मणिकर्णिका घाट पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला आहे.

सध्या नेमका वाद काय आहे?

मणिकर्णिका घाट परिसरात सुरू असलेल्या विकासकामांदरम्यान काही पुरातन मूर्ती, दगडी रचना आणि ऐतिहासिक अवशेष हलवण्यात आल्याचे व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाले. यावरून धार्मिक भावनांशी खेळ केला जात आहे, असा आरोप करण्यात आला.

advertisement

प्रशासनाने मात्र हे आरोप फेटाळून लावत, मूर्ती व अवशेष सुरक्षितपणे जतन करण्यात आले असून काम पूर्ण झाल्यावर पुन्हा प्रतिष्ठापित केले जातील, असे स्पष्ट केले. काही व्हिडिओ AI किंवा चुकीच्या पद्धतीने एडिट केलेले असल्याचा दावाही करण्यात आला आहे. हा वाद केवळ राजकीय नसून, ‘विकास विरुद्ध वारसा’ या मोठ्या प्रश्नावर बोट ठेवणारा ठरतो.

मणिकर्णिका घाट म्हणजे काय?

मणिकर्णिका घाट हा वाराणसीतील सर्वात प्राचीन आणि पवित्र दहनघाट मानला जातो. गंगा नदीच्या काठावर असलेल्या या घाटावर 24 तास, 365 दिवस अंत्यसंस्कार सुरू असतात. हिंदू धर्मातील मान्यतेनुसार, काशीत मृत्यू आणि मणिकर्णिकेत दाहसंस्कार झाल्यास आत्म्याला मोक्ष मिळतो. याच श्रद्धेमुळे देशाच्या कानाकोपऱ्यातून मृतदेह मणिकर्णिकेत आणले जातात.

मणिकर्णिका घाटचा पाचव्या शतकातील गुप्त काळातील शिलालेखात त्याचा उल्लेख आहे. पुराणकथेनुसार, दक्ष यज्ञात अपमानित झाल्यावर सतीने आत्मदाह केला आणि शिवाने तिचे शरीर हिमालयाकडे नेले. विष्णूने चक्राने ते 51 तुकड्यांत विभागले, ज्यात सतीच्या कुंडलाचे (मणिकर्णिका) एक भाग इथे पडला, त्यामुळे हा 51 शक्तिपीठांपैकी एक आहे. विष्णूने येथे मणिकर्णिका कुंड खणले, जे आजही पवित्र आहे.

घाटाची रचना वेगवेगळ्या काळात बदलत-घडत गेली. विशेषतः अहिल्याबाई होळकर यांनी काशीतील अनेक धार्मिक स्थळांचे पुनरुज्जीवन केले, आणि मणिकर्णिकेसह काही घाटांच्या संरचनात्मक कामांमध्ये त्यांचा मोठा वाटा मानला जातो. आजच्या वादातही “होळकरकालीन वारसा” हा मुद्दा वारंवार पुढे येतो.

लोक मणिकर्णिका घाटावर का जातात?

मणिकर्णिकेला जाण्यामागे केवळ शोक नसतो, तर खोल धार्मिक आणि आध्यात्मिक श्रद्धा असते. काशीला “मोक्षनगरी” मानले जाते. मणिकर्णिका घाटावर दाहसंस्कार झाला की मुक्ती मिळते, अशी श्रद्धा अनेक कुटुंबांना इथे खेचून आणते.

मोक्षप्राप्तीची श्रद्धा:

जन्म-मृत्यूच्या फेर्‍यातून मुक्ती मिळावी, यासाठी काशी आणि मणिकर्णिकेला सर्वोच्च स्थान दिले जाते.

परंपरागत अंत्यसंस्कार व्यवस्था:

येथे शेकडो वर्षांपासून चालत आलेली विधीपद्धती, पुरोहित, डोम समाजाची व्यवस्था आजही कार्यरत आहे. घाटावर मृतदेह आणणे, पुरोहित/सेवकांच्या मार्गदर्शनाखाली विधी, लाकडाचा चिता-संस्कार, अस्थी-संकलन हे सर्व इथे व्यवस्थित परंपरेने चालत आले आहे.

मृत्यूचे तत्त्वज्ञान अनुभवण्यासाठी:

काही भाविक मृत्यूचे अंतिम सत्य समजून घेण्यासाठी मुद्दाम मणिकर्णिकेला भेट देतात. जीवन क्षणभंगुर आहे, हे इथे प्रकर्षाने जाणवते.

मणिकर्णिका घाटाचा पौराणिक इतिहास

मणिकर्णिकेचे महत्त्व अनेक पुराणकथांशी जोडलेले आहे. हिंदू धर्मात हा घाट मोक्षप्रद मानला जातो, कारण येथे क्रिया झालेल्या आत्म्याला शिव 'तारक मंत्र' सांगतो आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती मिळते. शक्तीपीठ म्हणून देवी विशालाक्षी आणि मणिकर्णिकेची पूजा होते, आणि गंगेच्या पाण्याने शुद्धीकरण होत असल्याचे विश्वास आहे. येथे डोम समाज क्रिया करतो, आणि श्रीमंत-गरीब सर्वजण एकत्र येतात.

भक्त मोक्षासाठी मृतदेहाची क्रिया करण्यासाठी येतात, कारण येथील अग्नी कधी विझत नाही आणि गंगेत राख विसर्जित केल्याने आत्मा मुक्त होतो. पर्यटक आणि तीर्थयात्री आध्यात्मिक शांतीसाठी, जीवन-मृत्यू दर्शन घेण्यासाठी भेट देतात. स्थानिकांना उदरनिर्वाह मिळतो - डोम पुजारी, लाकूड विक्रेते इ.

मणिकर्णिका कुंड

घाटाजवळ असलेले मणिकर्णिका कुंड अतिशय पवित्र मानले जाते. काही पुराणांनुसार, भगवान विष्णूंनी येथे तप करताना आपल्या चक्राने हे कुंड निर्माण केले. शिव-पार्वतीने येथे स्नान केल्याचे उल्लेखही आढळतात.

विष्णूचा चक्र: काशीखंडातील कथनांमध्ये मणिकर्णिका कुंडाला विशेष पावित्र्य दिले आहे. काही कथांमध्ये ते विष्णूच्या चक्रामुळे निर्माण झाले अशी परंपरा सांगितली जाते आणि पार्वतीच्या कर्णभूषणातील “मणी” पडल्याचा संदर्भही येतो.

ऐतिहासिक वारसा: हा घाट किती जुना?

इतिहासकारांच्या मते मणिकर्णिका घाटाचे उल्लेख हजारो वर्षांपूर्वीपासून सापडतात. वेगवेगळ्या काळात या घाटाची रचना बदलत गेली. विशेषतः महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी 18व्या शतकात काशीतील अनेक घाटांचे पुनरुज्जीवन केले. मणिकर्णिका घाटाच्या दगडी पायऱ्या, मंदिरे आणि रचना घडवण्यात होळकरकालीन योगदान मोठे मानले जाते. आज सुरू असलेल्या वादातही “होळकरकालीन वारसा जपला गेला का?” हा प्रश्न वारंवार उपस्थित केला जात आहे.

डोम समाज आणि अखंड अग्नी

मणिकर्णिका घाटाची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे डोम समाजाची भूमिका. परंपरेनुसार, अंत्यसंस्कारासाठी लागणारा अखंड अग्नी डोम समाजाकडे सुरक्षित ठेवला जातो. त्यामुळे घाटावरील सर्व दहनविधी त्यांच्याशिवाय पूर्ण होत नाहीत. “डोम राजा” ही संकल्पना याच पारंपरिक व्यवस्थेतून पुढे आली आहे.

आजचा मणिकर्णिका घाट: समस्या आणि वास्तव

दररोज शेकडो अंत्यसंस्कार, प्रचंड गर्दी, लाकडाचा धूर, प्रदूषण, अरुंद मार्ग, स्वच्छतेचा प्रश्न या सगळ्यामुळे मणिकर्णिका घाटावर व्यवस्थापनाचे मोठे आव्हान आहे. याच कारणामुळे प्रशासनाकडून पुनर्विकास प्रकल्प राबवला जात असल्याचे सांगितले जाते.

प्रशासनाचा दावा आहे की, भाविकांसाठी सुरक्षित मार्ग, स्वच्छता व सुविधा, पर्यावरणपूरक व्यवस्था, ऐतिहासिक घटकांचे जतन हे उद्दिष्ट ठेवूनच काम सुरू आहे.

मग प्रश्न कुठे अडतो?

आरोप: काँग्रेस/आप/इतर विरोधकांनी आणि काही स्थानिक घटकांनी असा आरोप केला की पुनर्विकासाच्या नावाखाली प्राचीन मूर्ती, देवस्थाने/रचना, होळकरकालीन वारसा यांना नुकसान झाले, धार्मिक भावनांशी छेडछाड झाली.

प्रशासनाची बाजू: जिल्हा प्रशासनाने आरोप फेटाळून “नुकसान झालेले नाही; मिळालेल्या मूर्ती-कलाकृती संरक्षणासाठी संस्कृती विभागाकडे दिल्या आहेत; कामानंतर त्या त्यांच्या मूळ ठिकाणी बसवल्या जातील” असे सांगितले. काही व्हिडिओ AI/बनावट असल्याचा दावा करून चुकीची माहिती पसरवणाऱ्यांवर कारवाईचे संकेतही दिले गेले.

ट्रस्ट/इतर हितधारक: होळकर ट्रस्टने काही मुद्द्यांवर चिंता व्यक्त करत “योग्य नियोजनाने पुनर्विकास व्हावा” अशी भूमिका मांडल्याचे वृत्त आहे. काही ठिकाणी मूर्ती/शिळाखंड हलवणे, स्थलांतर, पूजा सुरू करणे अशाही गोष्टी चर्चेत आहेत.

इथे गेल्यास कोणती काळजी घ्यावी?

मणिकर्णिका हा पर्यटन-स्थळासारखा “दृश्य” नाही. तो लोकांच्या दु:खाचा, विदाईचा क्षण असतो. त्यामुळे:

अंत्यसंस्कार सुरू असताना फोटो/व्हिडिओ टाळणे (किंवा स्थानिक नियम/संमतीशिवाय न करणे)

कमी आवाज, सभ्य वर्तन

अनावश्यक “कुतूहल” न दाखवणे—ही नैतिक जबाबदारी ठरते.