'खैबार शेकन' नाव ऐकून अमेरिकेलाही घाम फुटतो, नेतान्याहूचा काटा काढण्यासाठी इराणने वापरले विनाशकारी Missile, वैशिष्टे काय?

IRGC ने टेलिग्रामवरील निवेदनात म्हटले आहे की, गुन्हेगार इस्रायली पंतप्रधान नेतान्याहू यांच्या कार्यालयावर आणि त्या शासनाच्या हवाई दलाच्या कमांडरच्या ठिकाणावर ‘खैबार शेकन’ बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राने लक्षित आणि अचानक हल्ले करण्यात आले. IRGC-संलग्न फार्स वृत्तसंस्थेनेही हेच निवेदन प्रसिद्ध केले असून झायोनिस्ट शासनाच्या गुन्हेगार पंतप्रधानांच्या कार्यालयावर आणि हवाई दलाच्या मुख्यालयावर लक्ष्य केले, असे म्हटले आहे.

advertisement

इराणी माध्यमांनी या हल्ल्याचा नेतान्याहू यांच्यावर नेमका काय परिणाम झाला, हे तात्काळ स्पष्ट नसल्याचे सांगितले. सोशल मीडियावर नेतान्याहू देश सोडून पळाल्याच्या अफवा पसरल्या होत्या; मात्र इस्रायलच्या पंतप्रधान कार्यालयाने त्या फेटाळल्या. 1 मार्च रोजी नेतान्याहू यांनी तेल अवीव येथे संरक्षणमंत्री, लष्करप्रमुख आणि मोसाद संचालकांसोबत बैठक घेतल्याचे अधिकृतरीत्या सांगण्यात आले.

हा दावा अशा वेळी समोर आला आहे, जेव्हा अमेरिका-इस्रायलच्या संयुक्त कारवाईत इराणचे सर्वोच्च नेते अली खामेनेई ठार झाल्याचे सांगितले जात आहे. त्या कारवाईनंतर तेहरान आणि त्यांचे सहयोगी गटांनी इस्रायली शहरांवर तसेच आखाती प्रदेशातील अमेरिकन तळांवर क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले केले. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून इस्रायलने लेबनॉनमधील हल्ले वाढवले, तर इराणने आखाती देशांतील लक्ष्यांवर आणि सायप्रसमधील ब्रिटिश लष्करी तळावर प्रक्षेपास्त्रे डागली.

‘खैबार शेकन’ म्हणजे काय?

‘खैबार शेकन’ (Castle Buster किंवा Fortress Buster) हे IRGC एरोस्पेस फोर्सद्वारे वापरले जाणारे घन-इंधनावर चालणारे मध्यम पल्ल्याचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आहे. फेब्रुवारी 2022 मध्ये इराणने त्याचे अनावरण केले. लांब पल्ल्याच्या हल्ला क्षमतेचे आधुनिकीकरण करण्याच्या प्रयत्नांचा तो भाग होता.

हे IRGC च्या तिसऱ्या पिढीतील क्षेपणास्त्र मानले जाते. पूर्वीच्या जड द्रव-इंधनावर चालणाऱ्या प्रणालींऐवजी हलकी, अधिक गतिशील आणि जलद तैनात करता येणारी प्रणाली विकसित करण्याचा यामागे उद्देश होता. ज्यामुळे हवाई संरक्षण प्रणालींसाठी अडथळा निर्माण होईल.

इराणी वृत्तांनुसार हे क्षेपणास्त्र IRGC एअर फोर्सच्या शास्त्रज्ञांनी विकसित केले. 2022 मधील अनावरणावेळी तेव्हाचे सशस्त्र दलांचे प्रमुख जनरल मोहम्मद बाघेरी उपस्थित होते. गेल्या वर्षी 12 दिवसांच्या युद्धादरम्यान इस्रायली हल्ल्यात त्यांचा मृत्यू झाला होता. इराणच्या अधिकाऱ्यांनी हे क्षेपणास्त्र इस्रायल आणि पश्चिम आशियातील अमेरिकन तळांवर इराणच्या हद्दीतून हल्ला करण्यास सक्षम असल्याचे सांगितले आहे. सुधारित व्यावसायिक वाहनांवरूनही ते डागता येते, असेही वृत्त आहे.

तांत्रिक वैशिष्ट्ये

‘खैबार शेकन’चा पल्ला सुमारे 1,450 किलोमीटर आहे. त्यामुळे तो मध्यम पल्ल्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र (MRBM) श्रेणीत मोडतो.

यात ‘अरॉंद’ नावाचे एक-स्तरीय घन-इंधन इंजिन आहे. घन-इंधनामुळे द्रव इंधन भरण्याची गरज नसते आणि ते साठवून तातडीने डागता येते. मोबाइल प्लॅटफॉर्मवरून 15 मिनिटांच्या आत ते प्रक्षेपित करता येते, असे सांगितले जाते.

हे क्षेपणास्त्र साधारण 550 ते 600 किलो वजनाचा स्फोटक वॉरहेड वाहून नेऊ शकते. 2025 मधील अहवालानुसार, नव्या आवृत्त्यांमध्ये उप-शस्त्रास्त्रे (submunitions) आणि मल्टी-वॉरहेड संरचना समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत.

लांबी सुमारे 11.4 मीटर आणि व्यास 76 सेंटीमीटर आहे. एकूण वजन सुमारे 6.3 टन आहे. जुन्या ‘घदर’सारख्या क्षेपणास्त्रांच्या तुलनेत हे हलके आहे, त्यामुळे अधिक गतिशील आहे.

उड्डाणादरम्यान मध्य टप्प्यात (वातावरणाबाहेर) वेग मॅक 15 पेक्षा जास्त (सुमारे 19,500 किमी प्रतितास) असल्याचे सांगितले जाते. अंतिम टप्प्यात मॅक 8 ते 10, तर प्रभावाच्या वेळी मॅक 2 ते 3 इतका वेग असतो.

इस्रायलच्या संरक्षण प्रणालीला चकवा देऊ शकते का?

‘खैबार शेकन’मध्ये मॅन्युव्हरेबल री-एंट्री व्हेईकल (MaRV) आहे. वॉरहेडवर एरोडायनामिक फिन्स असल्यामुळे वातावरणात पुन्हा प्रवेश करताना दिशा बदलता येते. सॅटेलाइट नेव्हिगेशनमुळे अचूकता वाढते. पारंपरिक बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र सरळ परबोलिक मार्गाने जातात; मात्र ‘खैबार शेकन’ अंतिम टप्प्यात हालचाली करू शकते. त्यामुळे क्षेपणास्त्र अडवणाऱ्या प्रणालींसाठी त्याचा मार्ग भाकीत करणे कठीण होते.

इराणी वृत्तांनुसार हे इस्रायलच्या Arrow-3, David’s Sling आणि Patriot (PAC-3) सारख्या प्रणालींना चकवा देण्यासाठी डिझाइन करण्यात आले आहे. कार्बन-फायबर मिश्रधातूंचा वापर केल्याने वजन कमी आणि मजबुती अधिक आहे. रडारवर कमी दिसावे यासाठी बाह्य नियंत्रण पंख कमी ठेवण्यात आले आहेत.

पूर्वी वापरले आहे का?

जानेवारी 2024 मध्ये सीरियातील इदलिब येथे याचा पहिला वापर झाल्याचा दावा आहे. खुजेस्तान प्रांतातून सुमारे 1,200 किमी अंतर पार करून हल्ला करण्यात आला. एप्रिल आणि ऑक्टोबर 2024 मध्ये इस्रायली नेवतिम आणि तेल नोफ एअरबेसवर मोठ्या प्रमाणावर हल्ल्यांत याचा वापर करण्यात आल्याचे सांगितले जाते. हे ‘ट्रू प्रॉमिस 1’ आणि ‘ट्रू प्रॉमिस 2’ कारवायांचा भाग होते.

जून 2025 मध्ये नतांझ आणि फोर्डो येथील अणुस्थळांवर अमेरिका-इस्रायलच्या हल्ल्यानंतर ‘खैबार शेकन 2’ ही सुधारित आवृत्ती सादर करण्यात आली. यात उष्णतारोधक संरक्षण आणि मल्टी-वॉरहेड प्रणाली असल्याचे सांगितले जाते. इस्रायलच्या ‘आयरन बीम’सारख्या लेझर संरक्षण प्रणालींसह इतर स्तरित संरक्षणांना आव्हान देणे हा उद्देश असल्याचे म्हटले आहे.

‘खैबार शेकन’ आणि ‘खोर्रमशहर/खेयबर’ एकच आहेत का?

नावातील साम्यामुळे गोंधळ होतो; मात्र दोन्ही वेगवेगळी प्रणाली आहेत. ‘खैबार’ हे ‘खोर्रमशहर’ क्षेपणास्त्र कुटुंबातील आहे. 2017 मध्ये ‘खोर्रमशहर-1’चे अनावरण झाले. 2019 मध्ये ‘खोर्रमशहर-2’ आले. मे 2023 मध्ये ‘खोर्रमशहर-4’चे अनावरण झाले आणि त्याला अधिकृतरीत्या ‘खैबार’ नाव देण्यात आले. या कुटुंबातील क्षेपणास्त्रांमध्ये रडार चकवण्यासाठी विशेष रचना आहे. मात्र ‘खैबार शेकन’ हे हलके, घन-इंधनावर चालणारे मध्यम पल्ल्याचे स्वतंत्र क्षेपणास्त्र आहे. ते ‘खोर्रमशहर’ मालिकेचा भाग नाही.

‘खैबार शेकन’ हे नाव कशावरून?

‘खेयबर शेकर’ म्हणजे “खेयबरचा विध्वंसक” हे नाव इ.स. 628 मधील ‘खैबारची लढाई’ या ऐतिहासिक संदर्भावर आधारित आहे. ही लढाई सध्याच्या सौदी अरेबियातील यहुदी समुदायाविरुद्ध झाली होती.

शिया बहुसंख्य इराणमध्ये या घटनेला धार्मिक महत्त्व आहे. कारण इमाम अली इब्न अबी तालिब यांची भूमिका अधोरेखित केली जाते. या ऐतिहासिक संदर्भाचा वापर आधुनिक इस्रायलविरोधी भूमिकेला वैचारिक चौकट देण्यासाठी केला जातो. ‘खोर्रमशहर’ हे नाव इराण-इराक युद्धातील 1982 मधील तीव्र लढाईच्या स्थळावरून घेतले आहे.