करोडो लोकांना Income टॅक्स नोटीस, करदात्यांच्या मनात धडकी; 'NUDGE' Notice आली तर काय करावे, काय टाळावे

Published by:Jaykrishna Nair

Last Updated:Feb 19, 2026 10:53 PM IST

Income Tax Notice: आयकर विभागाने ITR आणि उपलब्ध डेटामधील तफावत आढळल्यास करदात्यांना “NUDGE” नोटिस पाठवण्यास सुरुवात केली आहे.

नवी दिल्ली: आयकर विभागाने मोठ्या प्रमाणावर करदात्यांना “NUDGE” कर पाठवण्यास सुरुवात केली आहे. या नोटीसचा उद्देश कडक कारवाई करणे नसून, आयकर विवरणपत्र (ITR) मध्ये झालेल्या संभाव्य चुका वेळेत दुरुस्त करण्याची संधी देणे हा आहे. विशेषतः ज्या करदात्यांचे वार्षिक उत्पन्न 50 लाखांपेक्षा अधिक आहे किंवा जे कंपन्यांमध्ये वरिष्ठ व्यवस्थापनाच्या भूमिकेत आहेत, अशा प्रकरणांकडे अधिक लक्ष दिले जात आहे. त्यामुळे NUDGE नोटीस म्हणजे काय, ती का पाठवली जाते आणि ती आल्यास काय करावे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते.

“NUDGE” या शब्दाचा अर्थ आहे Non-intrusive Usage of Data to Guide & Enable म्हणजेच डेटाचा गैरहस्तक्षेपात्मक वापर करून करदात्यांना मार्गदर्शन करणे आणि सक्षम करणे. ही कोणतीही छापा टाकण्याची किंवा दंडाची नोटीस नाही. ती एक प्रकारची सल्लागार सूचना (Advisory Message) आहे. या माध्यमातून करदात्यांच्या ITR मध्ये दिलेली माहिती आणि आयकर विभागाकडे उपलब्ध असलेल्या डेटामध्ये तफावत आढळल्याचे सूचित केले जाते.

अशा परिस्थितीत संबंधित व्यक्तीने आपला रिटर्न पुन्हा तपासावा आणि आवश्यक असल्यास सुधारित (Revised) किंवा अद्ययावत (Updated) ITR दाखल करावा, असा सल्ला दिला जातो. यामध्ये उत्पन्न कमी दाखवणे, चुकीची सवलत किंवा वजावट (Deduction) दावा करणे, उच्च मूल्याच्या व्यवहारांची योग्य माहिती न देणे किंवा मालमत्तेशी संबंधित तपशीलात विसंगती असणे अशा बाबींचा समावेश असू शकतो.

आयकर विभाग आता रिस्क अ‍ॅनालिटिक्स आणि तृतीय-पक्षीय डेटाचा वापर करत आहे. Annual Information Statement (AIS), बँकिंग व्यवहार, गुंतवणूक आणि इतर आर्थिक माहिती यांच्या आधारे प्रणाली अशा प्रकरणांना चिन्हांकित करते जिथे ITR आणि उपलब्ध डेटामध्ये मेळ बसत नाही. त्यानंतर करदात्यांना NUDGE संदेश पाठवला जातो, जेणेकरून ते स्वतःहून सुधारणा करू शकतील.

NUDGE नोटीस आल्यास काय करावे?

सर्वप्रथम घाबरू नये. ही अंतिम कारवाई नसते. कर तज्ज्ञांच्या मते आपला ITR आणि AIS यांची सविस्तर पडताळणी करावी. जर काही चूक आढळली, तर सुधारित किंवा अद्ययावत रिटर्न दाखल करणे योग्य ठरते. आवश्यक असल्यास अतिरिक्त कर भरल्यास भविष्यातील दंड किंवा चौकशी टाळता येऊ शकते.

काय करू नये?

अशी नोटीस दुर्लक्षित करणे ही सर्वात मोठी चूक ठरू शकते. अनेकजण ती साधी सूचना समजून दुर्लक्ष करतात; मात्र पुढे तीच बाब चौकशी आणि दंडापर्यंत जाऊ शकते. तसेच पुरेशी तपासणी न करता घाईघाईने चुकीचे उत्तर देणेही नुकसानकारक ठरू शकते.

ही मोहीम सरकारच्या डेटा-आधारित आणि विश्वासाधारित कर अनुपालन (Compliance) मॉडेलचा भाग आहे. नोव्हेंबर 2024 मध्ये सुरू झालेल्या पहिल्या NUDGE मोहिमेत परदेशी मालमत्ता जाहीर न करणाऱ्या करदात्यांना लक्ष्य करण्यात आले होते. त्यानंतर हजारो करदात्यांनी आपले रिटर्न अद्ययावत केले. आता या उपक्रमाचा विस्तार करून चुकीच्या वजावटी, उच्च मूल्य व्यवहार आणि AIS मधील विसंगती यांचा समावेश करण्यात आला आहे.

view comments

Location :

Mumbai,Maharashtra

First Published :

Feb 19, 2026 10:44 PM IST

करोडो लोकांना Income टॅक्स नोटीस, करदात्यांच्या मनात धडकी; 'NUDGE' Notice आली तर काय करावे, काय टाळावे