मुंबईचा संपादक कसा झाला इंदिरा गांधींचा लाडका; ज्याला शून्यातून घडवलं, त्यानेच राजीव गांधींचं 'बोफोर्स' बाहेर काढलं

कोझिकोडचे रहिवासी असलेल्या उन्नीकृष्णन यांनी 1971 ते 1996 या काळात केरळमधील वडकारा लोकसभा मतदारसंघाचे सलग सात वेळा प्रतिनिधित्व केले. त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीचा विस्तार जवाहरलाल नेहरू, इंदिरा गांधी, राम मनोहर लोहिया, व्ही के कृष्ण मेनन, राजीव गांधी आणि व्ही पी सिंग यांच्या कालखंडापर्यंत होता.

1980 च्या उत्तरार्धात आणि 1990 च्या सुरुवातीस काँग्रेस आणि भाजप यांच्यापलीकडे पर्यायी आघाडी उभी करण्याच्या प्रयत्नांत उन्नीकृष्णन सक्रिय होते. विविध पक्षांना एकत्र आणून व्ही. पी. सिंह यांना सत्तेत आणण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका मानली जाते. 1989 ते 1990 दरम्यान त्यांनी व्ही. पी. सिंह यांच्या सरकारमध्ये पृष्ठभाग वाहतूक, नौवहन आणि दूरसंचार मंत्री म्हणून काम पाहिले. 1990 मधील आखाती संकटाच्या काळात परदेशात अडकलेल्या भारतीयांच्या सुटकेसाठी समन्वय साधण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

महाविद्यालयीन काळातच समाजवादी चळवळीत सक्रिय असलेले उन्नीकृष्णन यांनी 1950 च्या दशकाच्या सुरुवातीला मुंबईत ‘ब्लिट्झ’ या साप्ताहिकातून पत्रकार म्हणून आपल्या व्यावसायिक आयुष्याची सुरुवात केली. नंतर त्यांनी समाजवादी प्रवाहातून काँग्रेसमध्ये प्रवेश केला. 1959 मध्ये अखिल भारतीय काँग्रेस समितीचे (AICC) सदस्य झाल्यानंतर ते दिल्लीला गेले आणि इंदिरा गांधी यांच्या निकटवर्तीयांपैकी एक बनले.

1962 मध्ये त्यांच्यावर मुंबई लोकसभा मतदारसंघातून कृष्ण मेनन यांच्या निवडणूक प्रचाराची जबाबदारी सोपवण्यात आली. हा सामना ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक आचार्य जे. बी. कृपलानी यांच्या विरोधात अत्यंत प्रतिष्ठेचा मानला जात होता. त्या काळात मेनन यांना तीव्र विरोधाचा सामना करावा लागत असताना इंदिरा गांधी यांनी उन्नीकृष्णन यांच्यावर ही जबाबदारी सोपवली होती.

1971 च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी प्रथमच संसदेत प्रवेश केला. केरळ काँग्रेसने वडकारातून लीला दामोदरन मेनन यांना उमेदवारी देण्याचा प्रस्ताव मांडला असतानाही इंदिरा गांधी यांनी तो प्रस्ताव फेटाळून लावत उन्नीकृष्णन यांना दिल्लीहून वडकारा मतदारसंघातून उमेदवारी दिली. समाजवादी प्रभाव असलेल्या या मतदारसंघातून त्यांनी 1971 ते 1991 दरम्यान झालेल्या प्रत्येक लोकसभा निवडणुकीत विजय मिळवला, जरी त्यांच्या राजकीय निष्ठांमध्ये काळानुसार बदल होत गेले.

आपत्कालीन काळात त्यांनी इंदिरा गांधी यांची साथ दिली आणि 1977 ची निवडणूक काँग्रेसच्या उमेदवार म्हणून लढवली. त्यानंतर पक्षातील घडामोडींमुळे 1978 मध्ये त्यांनी काँग्रेस (देवराज उर्स) मध्ये प्रवेश केला. केरळमध्ये त्यांनी भाकप (मार्क्सवादी) नेतृत्वाखालील डाव्या लोकशाही आघाडीशी हातमिळवणी केली. 1980 मध्ये काँग्रेस (यू) उमेदवार म्हणून, तर 1984, 1989 आणि 1991 मध्ये काँग्रेस (शरद पवार) उमेदवार म्हणून त्यांनी निवडणुका लढवल्या.

1991 मधील त्यांचा विजय विशेष उल्लेखनीय ठरला. वडकारा मतदारसंघात काँग्रेस-भाजप-आययूएमएल यांच्यातील अपवादात्मक समझोत्याला त्यांनी पराभूत केले. निवडणूक लढवण्यासाठी येतात, जिंकतात आणि पुन्हा दिल्लीला परततात, अशी टीका प्रतिस्पर्धी नेहमी करत असत; तरीही त्यांचा सलग विजय अनेकांना कोडेच वाटत राहिला.

1995 मध्ये पुन्हा काँग्रेसमध्ये प्रवेश केल्यानंतर 1996 च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांचा पराभव झाला आणि त्यांची संसदीय कारकीर्द समाप्त झाली. राजीव गांधी यांच्या कार्यकाळात उन्नीकृष्णन हे ठळक विरोधी आवाज म्हणून पुढे आले. बोफोर्स प्रकरण संसदेत सर्वप्रथम उपस्थित करणाऱ्यांमध्ये त्यांचा समावेश होता.

विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी फेसबुक पोस्टद्वारे उन्नीकृष्णन यांना श्रद्धांजली वाहिली. के. पी. उन्नीकृष्णन हे निडर खासदार आणि कट्टर धर्मनिरपेक्ष आवाज होते. त्यांच्या निधनाने मला अतिशय दुःख झाले आहे. त्यांनी आयुष्यभर प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने लोकसेवा केली. त्यांच्या कुटुंबीयांना, मित्रांना आणि केरळच्या जनतेला माझ्या मनःपूर्वक संवेदना. त्यांची आठवण सदैव आदराने केली जाईल, असे त्यांनी म्हटले.

उत्तरार्धात उन्नीकृष्णन यांनी दिल्लीतील सक्रिय राजकारणातून दूर होत कोझिकोड येथे वास्तव्यास जाणे पसंत केले. तेथेच त्यांनी आपल्या आयुष्याची अखेरची वर्षे व्यतीत केली.