शेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार असल्याने शेतीपूरक व्यवसाय नेहमीच नफा देणारे मानले जातात. बियाणे-खते दुकान, ट्रॅक्टर किंवा स्प्रे पंप भाडेतत्त्वावर देणे, लहान कुक्कुटपालन किंवा बोकडपालन यांसारखे उपक्रम अत्यंत कमी खर्चात सुरू करता येतात. या सेवांची दररोज आवश्यकता असल्याने ग्राहकांना गावातच सुविधा मिळाल्याने त्यांचा वेळ आणि खर्च वाचतो. यामुळे अशा व्यवसायांना टिकून राहणे आणि वेगाने वाढणे सोपे जाते.
advertisement
डिजिटल युगामुळे ग्रामीण भागातही तंत्रज्ञान आधारित व्यवसायांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. फोटोप्रिंटिंग, डॉक्युमेंट स्कॅनिंग, मोबाईल रीचार्ज-बिल पेमेंट सेवा, आधार-पॅन कार्ड सुविधा, तसेच सायबर कॅफे यांसारख्या सेवा कमी गुंतवणुकीत सुरू करून चांगले उत्पन्न मिळवता येते. काही तरुण तर सोशल मीडिया मॅनेजमेंट, कंटेंट एडिटिंग किंवा YouTube एडिटिंग सारखे ऑनलाइन उपक्रमही गावातूनच करत आहेत. नेटवर्क उपलब्धतेमुळे हे काम आता सहज शक्य झाले आहे.
महिलांसाठी घरातून करता येणारे लघुउद्योगही कमाईचे उत्तम साधन ठरत आहेत. मसाले तयार करणे, पापड-चिवडा उत्पादन, साबण किंवा मेणबत्त्या बनवणे, घरगुती केक किंवा स्नॅक्स विक्री या सर्व क्षेत्रात मागणी सातत्याने वाढताना दिसते. अन्नउद्योगांना स्थानिक बाजारपेठ चांगला प्रतिसाद देते आणि अशा उत्पादनांची गुणवत्ता व चव टिकवली तर ग्राहक वर्षानुवर्षे जोडले जातात. कमी जोखीम, कमी भांडवल आणि घरगुती स्तरावर व्यवस्थापन ही या व्यवसायांची मोठी जमेची बाजू आहे.
एकूणच पाहता ग्रामीण भागात स्पर्धा मर्यादित असल्याने चांगली सेवा, योग्य दर आणि विश्वासार्हता दिली तर छोटा व्यवसायही लवकर वाढू शकतो. स्थानिक गरज, बाजारपेठेचा अभ्यास आणि थोडे नियोजन या तीन गोष्टींचा मेळ घातला तर गावातील तरुण, महिला आणि शेतकरी कमी भांडवलात स्थिर आणि फायदेशीर व्यवसाय उभारू शकतात. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला गती देण्यासाठी ही नवीन दिशा अधिक महत्त्वाची ठरत आहे.