Science : झोपेत अचानक शरीर का दचकतं? तुमच्यासोबत ही होतं? अनेकांना यामागचं खरं कारणच माहित नाही

रात्रीची शांत वेळ... तुम्ही गाढ झोपेत असता आणि अचानक तुम्हाला असं वाटतं की तुम्ही कुठल्यातरी डोंगरावरून किंवा उंच इमारतीवरून खाली कोसळत आहात. अचानक तुमचा पाय झटकला जातो किंवा पूर्ण शरीर दचकून तुमची झोप उडते. धडधडत्या हृदयाने जेव्हा तुम्ही डोळे उघडता, तेव्हा लक्षात येतं की तुम्ही तर बेडवर सुरक्षित आहात.

आपल्यापैकी जवळपास प्रत्येकाने आयुष्यात कधी ना कधी हा अनुभव घेतला असेलच. इंग्रजीमध्ये याला 'Hypnic Jerk' असं म्हणतात. पण, असं का होतं? आपलं शरीर झोपेत असताना आपल्याला 'धक्के' का देतं? यामागे भूतबाधा किंवा स्वप्न नसून विज्ञानाचं एक अजब रहस्य दडलं आहे. चला तर मग, यामागचं सत्य जाणून घेऊया.

काय आहे 'हिप्निक जर्क' (Hypnic Jerk)?जेव्हा आपण झोपायला जातो, तेव्हा आपलं शरीर हळूहळू शिथिल (Relax) होऊ लागतं. पण कधीकधी ही प्रक्रिया घडत असताना आपल्या मेंदूमध्ये आणि स्नायूंमध्ये ताळमेळ बिघडतो.

सोप्या भाषेत सांगायचं तर, तुमचं शरीर झोपलेलं असतं पण मेंदू अजूनही जागाच असतो. जेव्हा तुमचे स्नायू पूर्णपणे रिलॅक्स होतात, तेव्हा मेंदूला असा चुकीचा सिग्नल जातो की तुमचं शरीर कुठेतरी कोसळत आहे किंवा तुमचा ताबा सुटला आहे. स्वतःला वाचवण्यासाठी मेंदू तातडीने स्नायूंना एक जोराचा झटका देतो, ज्यामुळे तुम्ही दचकून जागे होता.

असं का घडतं? यामागची प्रमुख कारणंविज्ञानाच्या मते, 90% लोक या स्थितीचा अनुभव घेतात, पण त्याची तीव्रता प्रत्येकासाठी वेगळी असते. यामागची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. अति थकवा आणि तणाव: जर तुम्ही दिवसभर खूप काम केलं असेल किंवा मानसिक तणावाखाली असाल, तर मेंदूला शांत होण्यास वेळ लागतो आणि हिप्निक जर्क येण्याची शक्यता वाढते.2. कॅफीनचे सेवन: झोपण्यापूर्वी चहा किंवा कॉफी घेतल्याने मेंदू उत्तेजित राहतो, ज्यामुळे शरीराची नैसर्गिक झोपेची प्रक्रिया विस्कळीत होते.3. झोपण्याची चुकीची वेळ: जर तुमच्या झोपण्याच्या वेळा निश्चित नसतील, तर शरीराची 'बायोलॉजिकल क्लॉक' गोंधळते.4. मॅग्नेशियम किंवा लोहाची कमतरता: शरीरात काही पोषक तत्वांच्या कमतरतेमुळे स्नायूंमध्ये खेच निर्माण होऊ शकते.

उत्क्रांतीचा एक रंजक सिद्धांतकाही शास्त्रज्ञांच्या मते, हे आपल्या पूर्वजांकडून मिळालेले एक लक्षण आहे. आदिमानव जेव्हा झाडावर झोपायचे, तेव्हा झोपेत झाडावरून खाली पडू नये म्हणून मेंदू अशा प्रकारचे झटके देऊन त्यांना सावध करायचा. हाच 'बचावाचा मंत्र' आजही आपल्या जनुकांमध्ये (Genes) शिल्लक असावा, असं मानलं जातं.

हे टाळण्यासाठी काय करावं?जरी हिप्निक जर्क हा कोणताही आजार नसला, तरी तो वारंवार येणे त्रासदायक ठरू शकते. यासाठी तुम्ही काही साधे बदल करू शकता:झोपण्यापूर्वी किमान 6 तास आधी कॅफीन टाळा.दररोज 7-8 तासांची पुरेशी झोप घ्या.रात्री झोपण्यापूर्वी 5-10 मिनिटे ध्यान (Meditation) करा, ज्यामुळे स्नायू रिलॅक्स होतील.झोपण्यापूर्वी मोबाईलचा वापर टाळा.