Science : सुर्याचा खरा रंग कोणता? पिवळा किंवा नारंगी म्हणत असाल तर तुमचं उत्तर चुकलंय, NASA नं दूर केला गैरसमज

तुम्हाला आठवतंय? शाळेत असताना जेव्हा आपण निसर्गचित्र काढायचो, तेव्हा डोंगर-दऱ्यांच्या मधून येणारा सूर्य आपण नेहमीच गडद पिवळ्या किंवा केशरी रंगाने रंगवायचो. आजही जर कोणाला विचारलं की सूर्याचा रंग कोणता? तर डोळे मिटून उत्तर येईल 'पिवळा'.

पण जर मी तुम्हाला सांगितलं की, आपण आयुष्यभर सूर्याचा जो रंग पाहत आलो आहोत, तो प्रत्यक्षात त्याचा खरा रंग नाहीच? अवकाशातून पाहिल्यास आपला सूर्य एखाद्या लख्ख पांढऱ्या चेंडूसारखा दिसतो. मग पृथ्वीवरून पाहतानाच तो पिवळा, केशरी किंवा मावळताना तांबडा का दिसतो? ही निसर्गाची जादू आहे की विज्ञानाची किमया? चला, एका गोष्टीच्या माध्यमातून हे सत्य जाणून घेऊया.

सूर्य हा प्रकाशाचा अथांग स्रोत आहे. सूर्यापासून निघणारा प्रकाश हा 'पांढरा' (White Light) असतो. पण विज्ञानाचा एक नियम सांगतो की, पांढरा प्रकाश हा एकटा नसून तो सात वेगवेगळ्या रंगांचे मिश्रण आहे. तेच सात रंग जे आपल्याला इंद्रधनुष्यात दिसतात (तांबडा, नारंगी, पिवळा, हिरवा, निळा, पारवा आणि जांभळा).जेव्हा हे सातही रंग एकत्र प्रवास करतात, तेव्हा तो प्रकाश आपल्याला पांढरा दिसतो. पण हा प्रकाश जेव्हा आपल्या पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करतो, तेव्हा खऱ्या अर्थाने रंगांचा खेळ सुरू होतो.

वातावरणाचे 'फिल्टर' आणि प्रकाशाचे विखुरणे (Scattering)आपल्या पृथ्वीभोवती हवेचे एक जाड थर आहे, ज्याला आपण वातावरण म्हणतो. यात ऑक्सिजन, नायट्रोजन यांसारखे वायू आणि धुळीचे कण असतात. जेव्हा सूर्याचा पांढरा प्रकाश या वातावरणातून प्रवास करतो, तेव्हा त्याची गाठ या कणांशी पडते.

इथे 'रॅले स्कॅटरिंग' (Rayleigh Scattering) नावाचा विज्ञानाचा नियम कामाला येतो. या नियमानुसार, ज्या रंगांची तरंगलांबी (Wavelength) कमी असते (जसे की निळा आणि जांभळा), ते रंग वातावरणातील कणांमुळे जास्त विखुरले जातात. यामुळेच आपल्याला आकाश निळे दिसते.

मग सूर्य पिवळा का दिसतो?आता उरले ते रंग ज्यांची तरंगलांबी जास्त आहे म्हणजेच पिवळा, नारंगी आणि तांबडा. हे रंग वातावरणातील अडथळ्यांना पार करून थेट आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतात. निळा रंग आकाशात विखुरल्यामुळे, उरलेल्या रंगांच्या मिश्रणामुळे आपल्याला सूर्य 'पिवळसर' दिसू लागतो.सोप्या भाषेत सांगायचे तर, पृथ्वीचे वातावरण एका 'फिल्टर'सारखे काम करते, जे पांढऱ्या प्रकाशातील निळा रंग बाजूला काढते आणि आपल्यापर्यंत प्रामुख्याने पिवळसर प्रकाश पोहोचवते.

संध्याकाळी सूर्य तांबडा का होतो?सूर्योदयाच्या वेळी किंवा सूर्यास्ताच्या वेळी सूर्य क्षितिजावर असतो. अशा वेळी सूर्याच्या प्रकाशाला आपल्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी वातावरणाच्या खूप लांब पल्ल्याचा प्रवास करावा लागतो. या प्रवासात पिवळा रंगही विखुरला जातो आणि फक्त तांबडा आणि नारंगी रंगच आपल्यापर्यंत पोहोचू शकतो. म्हणूनच मावळतीचा सूर्य आपल्याला अग्नीसारखा लालभडक दिसतो.

नासा (NASA) काय सांगते?अवकाशात वातावरण नसल्यामुळे तिथे प्रकाशाचे विखुरणे (Scattering) होत नाही. म्हणूनच आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावरून (ISS) घेतलेल्या फोटोंमध्ये सूर्य पूर्णपणे पांढरा दिसतो. 'नासा'च्या शास्त्रज्ञांनी अनेकदा स्पष्ट केले आहे की, सूर्याच्या प्रकाशात सर्व रंगांचे मिश्रण समप्रमाणात असल्यामुळे त्याचा खरा रंग पांढराच आहे.