Currency : नोटांवरील गांधीजींचा फोटो बदलता येतो का? नक्की कोणाकडे असतो हा अधिकार? जाणून घ्या RBIचा नियम

आपण सकाळी दुधवाल्याला पैसे देताना असो किंवा खिशातील पाकीट उघडताना, सर्वात आधी आपली नजर पडते ती म्हणजे गुलाबी, हिरव्या, पिवळ्या किंवा निळ्या नोटांवरील महात्मा गांधींच्या हसऱ्या फोटोवर. भारतीय चलनी नोट आणि बापूंचे चित्र हे समीकरण आता आपल्या जगण्याचा अविभाज्य भाग बनले आहे.

पण कधी तुमच्या मनात हा प्रश्न आला आहे का की, जर कधी या नोटांवरील फोटो बदलायचा ठरला, तर तो बदलता येईल का? अनेकदा सोशल मीडियावर रवींद्रनाथ टागोर, एपीजे अब्दुल कलाम किंवा इतर महापुरुषांचे फोटो नोटांवर असावेत, अशी मागणी होताना दिसते. या चर्चांमागील नेमके वास्तव काय आणि नोटांचे डिझाइन बदलण्याचा अधिकार कोणाकडे असतो? याची सविस्तर माहिती आज आपण घेणार आहोत.

नोटांवरील फोटो खरंच बदलता येतो का?तांत्रिकदृष्ट्या सांगायचे तर, भारतीय चलनी नोटांवरील महात्मा गांधींचा फोटो हटवणे किंवा बदलणे शक्य आहे. मात्र, सध्या तरी भारत सरकार किंवा भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) यांच्याकडे असा कोणताही प्रस्ताव विचाराधीन नाही. आरबीआयने वेळोवेळी स्पष्ट केले आहे की, नोटांच्या डिझाइनमध्ये बदल करण्याचा कोणताही विचार सध्या सुरू नाही.

कोणाकडे असतो कायदेशीर अधिकार?भारतातील चलनी नोटांवर काय असावे आणि काय नसावे, हे ठरवण्यासाठी एक भक्कम कायदेशीर चौकट आहे.आरबीआय कायदा 1934 या कायद्याच्या कलम 22 नुसार, देशात नोटा जारी करण्याचा एकमेव अधिकार रिझर्व्ह बँकेकडे आहे.म्हणजेच, कोणतीही दुसरी संस्था किंवा व्यक्ती स्वतंत्रपणे हे ठरवू शकत नाही की चलनी नोटांवर कोणाचे चित्र असेल.

कशी असते ही प्रक्रिया?नोटांचे डिझाइन बदलणे ही एका रात्रीत होणारी प्रक्रिया नाही. यासाठी खालील पायऱ्या महत्त्वाच्या असतात.1. प्रस्तावाची सुरुवात: कोणत्याही बदलाचा प्रस्ताव आरबीआयच्या अंतर्गतच सुरू होतो. आरबीआयचे 'सेंट्रल बोर्ड' यासाठी पुढाकार घेते.2. विविध पैलूंचा विचार: नोटांचे नवीन डिझाइन ठरवताना सुरक्षितता (Security Features), छपाईची शक्यता, त्यासाठी येणारा खर्च आणि लोकांची स्वीकार्यता या सर्व गोष्टींचा सखोल विचार केला जातो.3. केंद्र सरकारची अंतिम मंजुरी: आरबीआयने प्रस्ताव तयार केला तरी अंतिम निर्णय आरबीआयचा नसतो. आरबीआय कायद्याच्या कलम 25 नुसार, नोटांचे डिझाइन, स्वरूप आणि त्यातील साहित्य याला केंद्र सरकारची मंजुरी मिळणे अनिवार्य असते.

महापुरुषांच्या फोटोंची मागणी आणि वास्तववेळोवेळी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, छत्रपती शिवाजी महाराज, रवींद्रनाथ टागोर किंवा डॉ. कलाम यांचे फोटो नोटांवर असावेत, अशी मागणी जनतेकडून किंवा काही संघटनांकडून केली जाते. या मागण्यांकडे लक्ष वेधले जात असले, तरी सध्या तरी 'गांधी सिरीज' मधील नोटा हेच भारताचे अधिकृत चलन आहे आणि त्यात बदलाचे कोणतेही संकेत सरकारने दिलेले नाहीत.

थोडक्यात सांगायचे तर, नोटांवरील फोटो बदलण्याचा अधिकार आरबीआय आणि केंद्र सरकार यांच्याकडे संयुक्तपणे असतो. या प्रक्रियेत तांत्रिक आणि कायदेशीर बाबींचा मोठा वाटा असतो.