General Knowledge : लिफ्ट कधी खाली कोसळत का नाही? नक्की यामागे सायन्स कसं काम करतं?

Published by:Devika Shinde

Last Updated:Dec 26, 2025 9:52 PM IST

हॉलिवूडच्या चित्रपटांमध्ये आपण अनेकदा लिफ्ट वेगाने खाली कोसळताना पाहतो, पण वास्तवात असं घडणं जवळपास अशक्य आहे. विज्ञानाच्या नियमांमुळे आणि काही 'सेफ्टी फीचर्स'मुळे लिफ्ट ही प्रवासासाठी जगातील सर्वात सुरक्षित साधनांपैकी एक मानली जाते.

मुंबई : आजकालच्या धावपळीच्या युगात उंच इमारतींमध्ये राहणं आणि कामासाठी लिफ्टचा (Lift) वापर करणं ही एक साधी गोष्ट झाली आहे. दहाव्या किंवा विसाव्या मजल्यावर जायचं असेल, तर आपण न विचार करता लिफ्टचं बटण दाबतो. पण अनेकदा लिफ्टमध्ये असताना मनात एक भीती दाटून येते. 'जर या लिफ्टची तार तुटली, तर ती थेट खाली कोसळेल का?'

हॉलिवूडच्या चित्रपटांमध्ये आपण अनेकदा लिफ्ट वेगाने खाली कोसळताना पाहतो, पण वास्तवात असं घडणं जवळपास अशक्य आहे. विज्ञानाच्या नियमांमुळे आणि काही 'सेफ्टी फीचर्स'मुळे लिफ्ट ही प्रवासासाठी जगातील सर्वात सुरक्षित साधनांपैकी एक मानली जाते. चला तर मग, लिफ्टची तार तुटली तरी ती खाली का कोसळत नाही, यामागचं रंजक कारण जाणून घेऊया.

लिफ्ट कधीच खाली का कोसळत नाही? जाणून घ्या यामागच्या 3 भक्कम सुरक्षा यंत्रणा

1. पोलादी तारांची ताकद (Steel Cables)

लिफ्ट एका दोरीवर टांगलेली नसते, तर ती अनेक जाड पोलादी केबल्स (Steel Cables) शी जोडलेली असते. यातील एकच केबल संपूर्ण लिफ्टचं वजन पेलण्यासाठी पुरेशी असते. तरीही सुरक्षिततेसाठी अशा 4 ते 8 केबल्स वापरल्या जातात. जर चुकून एक तार तुटली, तरी उरलेल्या तारा लिफ्टला सुरक्षितपणे धरून ठेवतात. सर्व तारा एकाच वेळी तुटण्याची शक्यता शून्य असते.

2. इलिशा ओटिस यांचा 'सेफ्टी ब्रेक' (Safety Brakes)

हे लिफ्ट सुरक्षित असण्याचं सर्वात मुख्य कारण आहे. 1850 च्या सुमारास इलिशा ओटिस यांनी एका क्रांतिकारी ब्रेकचा शोध लावला. लिफ्ट ज्या लोखंडी रुळांवरून (Guide Rails) वर-खाली जाते, तिथेच 'पॅराशूट ब्रेक्स' लावलेले असतात. जर लिफ्टच्या तारा तुटल्या किंवा लिफ्ट ठरलेल्या वेगापेक्षा जास्त वेगाने खाली येऊ लागली, तर हे ब्रेक्स आपोआप रुळांना घट्ट पकडतात. यामुळे लिफ्ट काही इंचावरच जागीच थांबते.

3. प्रतिवजन यंत्रणा (Counterweight System)

लिफ्टच्या मागे एक मोठं वजन (Counterweight) असतं, जे लिफ्टच्या डब्याला संतुलित ठेवतं. हे वजन आणि लिफ्टचा डबा एकाच पुलीवर (Pulley) जोडलेले असतात. ही यंत्रणा लिफ्टला मुक्तपणे खाली कोसळण्यापासून रोखते.

4. एअर प्रेशर आणि बफर

लिफ्ट ज्या शाफ्टमध्ये (मोकळ्या जागेत) फिरते, तिथली हवा लिफ्ट वेगाने खाली येत असताना 'कुशन' सारखं काम करते. तसेच, अगदी टोकाच्या परिस्थितीत जर लिफ्ट तळाशी पोहोचलीच, तर तिथे मोठे 'हायड्रोलिक बफर्स' (Buffers) म्हणजेच शक्तिशाली स्प्रिंग्स असतात, जे लिफ्टचा झटका शोषून घेतात आणि प्रवाशांना गंभीर दुखापत होऊ देत नाहीत.

1945 मध्ये न्यूयॉर्कच्या एम्पायर स्टेट बिल्डिंगमध्ये एक विमान धडकलं होतं. त्या अपघातात एका लिफ्टच्या सर्व तारा तुटल्या आणि ती लिफ्ट 75 व्या मजल्यावरून खाली कोसळली. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, त्या लिफ्टमध्ये असलेल्या महिला लिफ्ट ऑपरेटरचा जीव वाचला. लिफ्टच्या खाली साचलेली हवा आणि तळाशी असलेल्या केबल्सनी एका गादीसारखं काम केलं होतं.

थोडक्यात सांगायचं तर, लिफ्टची तार तुटणं ही अत्यंत दुर्मिळ गोष्ट आहे आणि समजा तसं झालंच तरीही त्यातील 'सेफ्टी ब्रेक्स' तुमची लिफ्ट खाली कोसळू देणार नाहीत. त्यामुळे पुढच्या वेळी लिफ्टमध्ये बसताना भीती सोडा आणि आरामात प्रवास करा.

view comments