River Fact : भारताची एकमेव नदी जी तब्बल 5 राज्यांतून वाहते; नाव ऐकून थक्क व्हाल

भारतात नद्यांना केवळ पाण्याचे स्त्रोत मानले जात नाही, तर त्यांना 'माता' म्हणून पुजले जाते. आपल्या देशाची संस्कृती, शेती आणि अगदी अर्थव्यवस्थाही या नद्यांच्या प्रवाहावर अवलंबून आहे. हिमालयातील बर्फाच्छादित शिखरांपासून ते कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेल्या या देशात नद्यांचे एक विस्तीर्ण जाळे आहे. काही नद्या पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहतात, तर काही पश्चिमेकडून पूर्वेकडे. या प्रवासात त्या अनेक राज्यांच्या सीमा ओलांडतात.

पण तुम्हाला माहीत आहे का, भारतातील अशी कोणती नदी आहे जी सर्वात जास्त राज्यांमधून वाहते? ती नदी दुसरी तिसरी कोणी नसून कोट्यवधी भारतीयांची श्रद्धास्थान असलेली 'गंगा' नदी आहे. चला तर मग, गंगेचा हा विस्तीर्ण प्रवास आणि तिची काही थक्क करणारी वैशिष्ठ्ये जाणून घेऊया.

गंगेचा उगम उत्तराखंडमधील गंगोत्री येथे होतो, जिथे तिला 'भागीरथी' म्हणून ओळखले जाते. देवप्रयाग येथे अलकनंदा आणि भागीरथीचा संगम होतो आणि तिथून पुढे हा प्रवाह 'गंगा' म्हणून ओळखला जातो. सुमारे 2525 किलोमीटरचे अंतर कापणारी ही नदी भारतातील खालील 5 राज्यांमधून प्रवास करते.

1. उत्तराखंड: जिथे उगम होतो आणि ऋषिकेश, हरिद्वार सारख्या तीर्थक्षेत्रांना स्पर्श करते.2. उत्तर प्रदेश: प्रयागराज आणि वाराणसी सारख्या आध्यात्मिक शहरांमधून वाहताना ही नदी अधिक विशाल होते.3. बिहार: पाटणा आणि भागलपूर भागात या नदीची खोली 100 फुटांहून अधिक आहे.4. झारखंड: साहिबगंज जिल्ह्यातून ही नदी काही अंतरासाठी वाहते.5. पश्चिम बंगाल: येथे नदीचे दोन भाग होतात, ज्यातील एक भाग 'हुगळी' म्हणून कोलकात्याकडे वाहतो.

जरी गंगा मुख्यत्वे 5 राज्यांमधून वाहत असली, तरी तिचे 'नदी खोरे' (River Basin) तब्बल 11 राज्यांत पसरलेले आहे. यमुना, सोन, चंबळ, गंडक यांसारख्या उपनद्या इतर राज्यांतून येऊन गंगेला मिळतात. यामध्ये हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगड या राज्यांचाही समावेश आहे.

गंगेच्या पाण्याबद्दल एक विशेष गोष्ट नेहमी सांगितली जाते की, हे पाणी कित्येक दिवस साठवून ठेवले तरी त्याला वास येत नाही किंवा त्यात किडे पडत नाहीत. यामागे वैज्ञानिक कारण काय आहे माहितीयत का?

गंगा नदीत 'बॅक्टेरिओफेज' नावाचे विषाणू आढळतात, जे पाण्यात वाढणाऱ्या हानिकारक जीवाणूंना नष्ट करतात. त्यामुळे गंगेमध्ये स्वतःला शुद्ध करण्याची नैसर्गिक क्षमता आहे. भारतातील इतर कोणत्याही नदीच्या तुलनेत गंगेच्या पाण्यात विरघळलेल्या ऑक्सिजनचे (Dissolved Oxygen) प्रमाण सर्वाधिक आहे. जगातील सर्वात दुर्मिळ मानले जाणारे 'गंगा नदी डॉल्फिन' केवळ याच स्वच्छ आणि प्रवाही पाण्यात वास्तव्यास आहेत.

पश्चिम बंगालमध्ये पोहचल्यावर गंगेचा एक भाग बांगलादेशात प्रवेश करतो, जिथे तिला 'पद्मा' असे म्हणतात. बंगालच्या उपसागरात विलीन होण्यापूर्वी गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा नद्या मिळून 'सुंदरबन डेल्टा' तयार करतात, जो जगातील सर्वात मोठा नदीचा मुहाना (Delta) मानला जातो.

गंगा ही केवळ नदी नसून ती भारताची सांस्कृतिक ओळख आहे. लाखो लोकांच्या उपजीविकेचा ती आधार आहे. गंगेचा हा प्रवास आपल्याला निसर्गाची शक्ती आणि तिचे मानवी जीवनातील महत्त्व याची जाणीव करून देतो. पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही गंगेच्या तीरावर जाल, तेव्हा तिची ही वैज्ञानिक आणि भौगोलिक बाजू नक्की आठवा.