Science : झोप येताना अचानक पाय हलवावासा का वाटतो? ही सवय आहे की कोणता आजार? जाणून घ्या यामागचं विज्ञान

दिवसभराची धावपळ संपवून आपण एकदाचे बेडवर अंग टाकतो. आता छान झोप लागेल असं वाटत असतानाच अचानक पायात काहीतरी व्हायला लागतं. पाय थरथरतात, पायात मुंग्या आल्यासारख्या वाटतात किंवा उगाचच पाय हलवावासा वाटतो. काही लोक तर इतक्या वेगाने पाय हलवतात की जणू ते झोपेत चालत असावेत.

अनेकदा घरातले मोठे लोक टोकतात, "पाय काय हलवतोयस? ही वाईट सवय आहे." पण पाय हलवणाऱ्या व्यक्तीचं म्हणणं असतं की, "मला सवय आहे, पाय हलवल्याशिवाय मला झोपच येत नाही!" तुम्हालाही हा अनुभव येतो का? जर हो, तर हे केवळ तुमचं वागणं नसून यामागे तुमच्या शरीराची एक खास यंत्रणा काम करत असते.

ही सवय आहे की शरीर देतंय इशारा?अनेकांना वाटतं की पाय हलवणं ही फक्त एक सवय आहे. पण वैद्यकीय शास्त्रानुसार, यातील 90 टक्के प्रकरणांमध्ये याला 'रेस्टलेस लेग्स सिंड्रोम' (Restless Legs Syndrome - RLS) असं म्हणतात. जेव्हा तुम्ही शरीर शांत ठेवण्याचा प्रयत्न करता, तेव्हा मज्जासंस्थेमध्ये (Nervous System) एक प्रकारची अस्वस्थता निर्माण होते. जोपर्यंत तुम्ही पाय हलवत नाही, तोपर्यंत मेंदूला 'सिग्नल' मिळत नाही की शरीर रिलॅक्स झालं आहे.

पाय हलवल्याशिवाय झोप का येत नाही?ज्यांना ही सवय आहे, त्यांना पाय हलवल्यावर एक प्रकारचा 'आराम' मिळतो. याचं शास्त्रीय कारण असं आहेडोपामाइनचा खेळ: आपल्या मेंदूमध्ये 'डोपामाइन' नावाचं एक रसायन असतं, जे शरीराच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवतं. जेव्हा याची पातळी खाली-वर होते, तेव्हा मेंदू पायांच्या स्नायूंना चुकीचे सिग्नल पाठवतो. पाय हलवल्यामुळे मेंदूला तात्पुरता दिलासा मिळतो आणि व्यक्तीला झोप लागण्यास मदत होते.

दिवसभर बसून काम केल्यामुळे किंवा अतिश्रम झाल्यामुळे पायांच्या नसांवर ताण येतो. पाय हलवल्याने रक्ताभिसरण (Blood Circulation) वेगवान होतं आणि तो ताण हलका झाल्यासारखं वाटतं.

पाय हलवण्यामागची इतर महत्त्वाची कारणं1. लोहाची कमतरता (Iron Deficiency): शरीरात रक्ताची किंवा लोहाची कमतरता असेल, तर मज्जासंस्थेचे कार्य विस्कळीत होते आणि रात्री पाय हलवण्याची ओढ वाढते.2. मानसिक ताण: जर तुम्ही तणावाखाली असाल, तर तुमचं शरीर झोपेतही 'रिअॅक्ट' करत असतं. पाय हलवणं हे एक प्रकारे तणाव बाहेर काढण्याचं माध्यम बनतं.3. कॅफेनचा अतिरेक: झोपण्यापूर्वी चहा किंवा कॉफी घेणाऱ्या लोकांमध्ये ही समस्या अधिक प्रकर्षाने जाणवते.

ही समस्या दूर कशी करावी?जर तुम्हाला ही सवय सोडायची असेल किंवा या अस्वस्थतेतून बाहेर पडायचं असेल, तर काही साधे उपाय करून पहा:पायांचा हलका व्यायाम: झोपण्यापूर्वी पाय ताणण्याचे (Stretching) व्यायाम करा.गरम पाण्याने अंघोळ: झोपण्यापूर्वी कोमट पाण्याने पाय धुवा किंवा अंघोळ करा, यामुळे स्नायू रिलॅक्स होतात.आहारात बदल: आहारात हिरव्या पालेभाज्या आणि लोहाचे प्रमाण वाढवा.

रात्री पाय हलवणं ही केवळ सवय नसून तुमचं शरीर तुम्हाला काहीतरी सांगण्याचा प्रयत्न करत असतं. जर हा त्रास खूपच वाढत असेल, तर एकदा रक्ताची चाचणी करून डॉक्टरांचा सल्ला घेणं उत्तम.