इराणने केला महाभयंकर प्रकार, युद्धात मोठी उलथापालथ; होर्मुझमध्ये पेरल्या 'समुद्री सुरुंग', आता एक चूक जगाचा पाया हलवणार

होर्मुझ सामुद्रधुनीचे महत्त्व

होर्मुझ सामुद्रधुनीतून दररोज जगातील सुमारे एक पंचमांश (20%) तेल पुरवठा जातो. जर या मार्गात माईन्स टाकण्याचा प्रयत्न झाला, तर व्यापारी जहाजांसाठी हा मार्ग अत्यंत धोकादायक ठरू शकतो आणि जागतिक ऊर्जा पुरवठा जवळपास ठप्प होण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते. ही सामुद्रधुनी Persian Gulf ला Gulf of Oman आणि पुढे Arabian Sea शी जोडते. आखाती देशांतील तेल उत्पादक देश आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्चे तेल निर्यात करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर याच मार्गावर अवलंबून आहेत.

advertisement

दररोज जवळपास 20 दशलक्ष बॅरल तेल आणि मोठ्या प्रमाणात द्रवरूप नैसर्गिक वायू (LNG) या मार्गातून जगभर पाठवले जाते. जर हा प्रवाह खंडित झाला. तर चीन, भारत, जपान आणि दक्षिण कोरिया यांसारख्या मोठ्या आयातदार देशांच्या ऊर्जा पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

गुप्तचर अहवाल

CNN च्या अहवालानुसार अमेरिकेच्या गुप्तचर अधिकाऱ्यांना असा विश्वास आहे की इराणने या महत्त्वाच्या जलमार्गात समुद्री माईन्स तैनात करण्यास सुरुवात केली आहे. सुरुवातीच्या अंदाजानुसार सध्या फार मोठ्या प्रमाणात माईन्स टाकलेल्या नाहीत. कदाचित काही डझन उपकरणेच टाकण्यात आली असावीत.

मात्र विश्लेषकांचा इशारा आहे की जर संघर्ष वाढला तर इराणकडे शेकडो माईन्स टाकण्याची क्षमता अजूनही आहे. अहवालानुसार इराणकडे अजूनही मोठ्या प्रमाणात लहान नौका आणि माईन टाकण्यासाठी वापरली जाणारी जहाजे उपलब्ध आहेत. त्यामुळे गरज पडल्यास ही कारवाई झपाट्याने वाढवणे त्यांच्यासाठी शक्य आहे.

अमेरिकेची कारवाई

या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेच्या लष्कराने माईन्स टाकण्याचा संशय असलेल्या काही जहाजांवर कारवाई केली आहे. तणाव वाढत असताना अमेरिकन सैन्याने होर्मुझ सामुद्रधुनीजवळ इराणी माईन टाकणाऱ्या काही नौका नष्ट केल्याचे सांगितले आहे. तरीही तज्ज्ञांच्या मते इराणची एकूण माईन टाकण्याची क्षमता अजूनही मोठ्या प्रमाणात शाबूत आहे.

समुद्री माईन्स इतक्या धोकादायक का?

समुद्री माईन्स हे सागरी वाहतूक विस्कळीत करण्यासाठी वापरले जाणारे सोपे पण अत्यंत प्रभावी शस्त्र मानले जाते. या उपकरणांना समुद्रात पाण्याखाली ठेवले जाते. एखादे जहाज जवळ आले किंवा संपर्कात आले की ते स्फोट होतात. काही माईन्स समुद्रतळाशी अँकर करून ठेवलेल्या असतात, तर काही समुद्राच्या प्रवाहाबरोबर वाहत राहतात. त्यामुळे त्यांचा शोध घेणे आणि निष्क्रिय करणे अत्यंत कठीण असते.

अंदाजानुसार इराणकडे हजारो समुद्री माईन्स आहेत आणि लहान बोटी किंवा विशेष जहाजांच्या मदतीने त्या पटकन टाकण्याचे प्रशिक्षणही त्यांच्या नौदलाने घेतले आहे. लष्करी विश्लेषकांच्या मते, अगदी कमी संख्येने माईन्स असल्या तरी व्यापारी जहाजांची वाहतूक थांबू शकते. कारण तेल टँकर चालवणाऱ्या कंपन्या आणि विमा कंपन्या अशा धोकादायक क्षेत्रात जाण्याचा धोका पत्करणार नाहीत. एका विश्लेषकाने या संकटाबाबत म्हटले आहे की, एकदा माईन्स टाकल्या गेल्या की सामुद्रधुनी फक्त बंद होत नाही, तर जवळपास पलीकडे जाता न येणारे ठरते.

जहाजांवरील वाढते हल्ले

होर्मुझ सामुद्रधुनीजवळील व्यापारी जहाजांवर आधीच हल्ले वाढले आहेत. अलीकडच्या काही दिवसांत अनेक जहाजांवर क्षेपणास्त्र किंवा ड्रोन हल्ले झाल्याची माहिती समोर आली आहे. यामुळे टँकर ऑपरेटर्सनी या मार्गाचा वापर टाळण्यास सुरुवात केली आहे. या घटनांनंतर अनेक शिपिंग कंपन्यांनी होर्मुझ सामुद्रधुनीतून जाणाऱ्या प्रवासांना स्थगिती दिली आहे. तसेच जागतिक विमा कंपन्यांनीही जोखीम प्रीमियम मोठ्या प्रमाणात वाढवले आहेत. या सर्व घडामोडींमुळे युद्ध सुरू झाल्यापासून जागतिक तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ झाली आहे.

सामुद्रधुनी पूर्णपणे बंद होऊ शकते का?

सामुद्रधुनीत माईन्स टाकल्याने ती पूर्णपणे बंद होईलच असे नाही. पण त्यामुळे व्यापारी जहाजांसाठी प्रवास अत्यंत धोकादायक होईल. समुद्री माईन्स हटवणे ही अत्यंत जटिल आणि वेळखाऊ प्रक्रिया आहे. परिस्थितीनुसार हा प्रयत्न काही आठवडे किंवा महिन्यांपर्यंत चालू शकतो. म्हणूनच केवळ माईन्स टाकण्याची धमकीही समुद्री वाहतुकीत मोठा अडथळा निर्माण करू शकते.

इतिहासातील उदाहरण

इराणने यापूर्वीही अशी रणनीती वापरली आहे. 1980 च्या दशकात झालेल्या Iran–Iraq War दरम्यान समुद्री माईन्समुळे पर्शियन गल्फमध्ये अनेक जहाजांचे नुकसान झाले होते. मात्र आज परिस्थिती अधिक गंभीर आहे, कारण जागतिक अर्थव्यवस्था आखाती प्रदेशातील ऊर्जा पुरवठ्यावर पूर्वीपेक्षा जास्त अवलंबून आहे.

रणनीतिक दबावाचे साधन

विश्लेषकांच्या मते इराण कदाचित होर्मुझ सामुद्रधुनीत माईन्स टाकण्याचा धोका निर्माण करून व्यापक संघर्षात रणनीतिक दबावाचे साधन वापरत आहे. जागतिक तेल पुरवठ्यावर धोका निर्माण करून ते अमेरिकेवर आणि तिच्या सहयोगींवर आर्थिक दबाव वाढवू शकते. पण या रणनीतीत एक अडचणही आहे. जर सामुद्रधुनी मोठ्या प्रमाणात माईन्सने भरली, तर इराणच्या स्वतःच्या तेल निर्यातीवरही परिणाम होऊ शकतो.

सध्या परिस्थिती काय?

सध्या गुप्तचर अधिकाऱ्यांच्या मते माईन्स टाकण्याची कारवाई मर्यादित प्रमाणात आहे. तरीही परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील आणि अस्थिर आहे. जर संघर्ष अधिक तीव्र झाला, तर ही परिस्थिती झपाट्याने गंभीर रूप धारण करू शकते.