लिंबू, चिंच, कैरी किंवा आवळाचं नाव काढताच तोंडाला पाणी का सुटतं? काय आहे यामागचं 'लॉजिक'?

आपल्या शरीराला माहिती असतं की आंबट पदार्थांमध्ये 'ॲसिड' (Acid) असतं. लिंबामध्ये सायट्रिक ॲसिड असतं, तर चिंचेमध्ये टार्टरिक ॲसिड असतं. जर हे ॲसिड थेट आपल्या तोंडात गेलं, तर ते आपल्या दातांच्या संरक्षणात्मक थराला (Enamel) आणि तोंडातील नाजूक त्वचेला हानी पोहोचवू शकतं. हे टाळण्यासाठी, मेंदू लाळ ग्रंथींना (Salivary Glands) वेगाने लाळ तयार करण्याचा संदेश देतो. ही लाळ त्या ॲसिडला सौम्य (Dilute) करते, जेणेकरून आपल्या शरीराचं नुकसान होऊ नये.

तुम्ही कधी नोटीस केलंय का की, लहान बाळाला लिंबू दाखवलं तर त्याच्या तोंडाला पाणी सुटत नाही? कारण त्याच्या मेंदूला अजून आंबट चवीचा अनुभव नसतो. पण एकदा का आपण एखादा आंबट पदार्थ खाल्ला की, आपला मेंदू ती चव आणि त्यापासून होणारी संवेदना 'स्टोअर' करून ठेवतो. पुढच्या वेळी जेव्हा आपण तो पदार्थ फक्त पाहतो किंवा त्याचं नाव ऐकतो, तेव्हा आपला मेंदू जुन्या अनुभवावरून सतर्क होतो आणि लाळ तयार करण्याची प्रक्रिया सुरू करतो. याला वैज्ञानिक भाषेत 'कंडिशन रिफ्लेक्स' (Conditioned Reflex) असं म्हणतात.

लाळ ही केवळ पाणी नसते, तर त्यात अनेक प्रकारचे 'एंझाईम्स' असतात जे अन्नाचे पचन करण्यास मदत करतात. आंबट पदार्थ हे सहसा पचनासाठी थोडे कठीण असू शकतात किंवा ते पचन संस्था उत्तेजित करतात. त्यामुळे हे पदार्थ तोंडात जाण्यापूर्वीच शरीर पचनाची पूर्वतयारी म्हणून लाळ तयार करतं.

आपल्या तोंडातील नैसर्गिक वातावरण हे 'न्यूट्रल' असतं. आंबट पदार्थांमुळे तोंडातील 'पीएच' लेव्हल बिघडू शकते. लाळ ही प्रकृतीने थोडी 'अल्कलाईन' (Alkaline) असते. त्यामुळे जेव्हा आपण आंबट खातो, तेव्हा ही लाळ त्या आम्लतेला (Acidity) न्यूट्रलाईज करून तोंडातील संतुलन राखण्याचं काम करते.

विज्ञानाच्या भाषेत या क्रियेला 'गस्टॅटरी रिफ्लेक्स' (Gustatory Reflex) म्हणतात. हे इतकं वेगवान असतं की पदार्थाचा वास नाकापर्यंत पोहोचण्याआधीच तुमची जीभ सज्ज झालेली असते.