अमेरिकेलाही कळाला नाही, चीनने असा डाव टाकला; युद्ध सुरू असताना सुरू होता 'खास सप्लाय', सॅटेलाइटने उघड केलं गुपित

मिडिल ईस्टमध्ये सुरू असलेल्या संघर्षामुळे हॉर्मुज सामुद्रधुनीतून तेल वाहतुकीवर मोठा परिणाम झाला असल्याचे मानले जात होते. मात्र प्रत्यक्षात इराणने शांतपणे याच मार्गाने चीनकडे तेल पाठवणे सुरू ठेवले होते. उपलब्ध डेटानुसार 28 फेब्रुवारीला युद्ध सुरू झाल्यानंतर आतापर्यंत किमान 11.7 मिलियन म्हणजेच सुमारे 1.17 कोटी बॅरल कच्चे तेल इराणने हॉर्मुजमार्गे चीनकडे पाठवले आहे. टँकर ट्रॅकिंग आणि सॅटेलाइट इमेजरीमुळे या हालचालींचा मागोवा घेणे शक्य झाले.

टँकरच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणाऱ्या TankerTrackers या संस्थेनुसार अनेक जहाजे आपले ट्रॅकिंग सिस्टम बंद करतात, त्यामुळे त्यांची लोकेशन सार्वजनिक डेटामध्ये दिसत नाही. युद्ध सुरू झाल्यानंतर अनेक टँकर “डार्क” झाले होते. म्हणजेच ते समुद्रात प्रवास करत होते, पण त्यांचे ट्रॅकिंग सिग्नल बंद असल्याने ते दिसत नव्हते. मात्र सॅटेलाइट इमेजरीच्या मदतीने या जहाजांची हालचाल पकडली गेली आणि अनेक जहाजे इराणमधून निघून चीनच्या दिशेने जात असल्याचे स्पष्ट झाले.

गेल्या काही वर्षांत चीन हा इराणच्या तेलाचा सर्वात मोठा खरेदीदार बनला आहे. शिपिंग डेटानुसार युद्ध सुरू झाल्यानंतर हॉर्मुजमधून गेलेल्या सुमारे 1.2 कोटी बॅरल तेलाचा मोठा हिस्सा चीनकडे गेला असण्याची शक्यता आहे. मात्र अनेक जहाजे आपले अंतिम गंतव्य लपवतात, त्यामुळे त्याची अचूक पुष्टी करणे कठीण ठरते.

हॉर्मुज ही ओमान आणि इराण यांच्या दरम्यान असलेली एक अतिशय अरुंद समुद्री वाट आहे. जगातील एकूण तेल आणि गॅस व्यापारातील जवळपास पाचवा हिस्सा याच मार्गाने जातो. त्यामुळे या मार्गाला जगातील सर्वात महत्त्वाची ऊर्जा लाइफलाइन मानले जाते. मात्र युद्ध सुरू झाल्यानंतर या भागात जहाजांची वाहतूक लक्षणीयरीत्या कमी झाली आहे. वाढत्या धोक्यामुळे अनेक जहाजे हा मार्ग टाळण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

युद्धाच्या पहिल्या दोन आठवड्यांतच किमान 10 जहाजांवर हल्ले झाल्याच्या घटना समोर आल्या. या हल्ल्यांमध्ये किमान सात नाविकांचा मृत्यू झाल्याचेही सांगितले जाते. इराणच्या परराष्ट्र मंत्रालयानेही हॉर्मुजमधून जाणाऱ्या जहाजांना अत्यंत सावधगिरी बाळगण्याचा इशारा दिला आहे.

हॉर्मुजमध्ये धोका वाढल्यानंतर इराण पर्यायी मार्गांचा वापर करण्यावरही भर देत आहे. इराणमधील खार्ग आयलंड टर्मिनल हे दीर्घकाळापासून देशाचे मुख्य तेल निर्यात केंद्र आहे. इथून इराणच्या सुमारे 90 टक्के कच्च्या तेलाची निर्यात होते. याशिवाय इराणने जास्क ऑइल टर्मिनलमधूनही टँकर लोड करणे सुरू केले आहे. हे टर्मिनल ओमानच्या आखातात असल्याने हॉर्मुजला बायपास करण्याची शक्यता निर्माण होते. अलीकडेच येथे एका जहाजात सुमारे 20 लाख बॅरल तेल लोड करण्यात आले. मात्र हा पर्याय पूर्णपणे प्रभावी मानला जात नाही. कारण मोठ्या सुपर टँकरला येथे भरायला सुमारे 10 दिवस लागतात, तर खार्ग आयलंडवर हेच काम 1 ते 2 दिवसांत पूर्ण होते.

युद्ध सुरू होण्यापूर्वीच चीन मोठ्या प्रमाणात तेल खरेदी करून साठा वाढवत होता. फेब्रुवारी महिन्यात इराणचे तेल निर्यात सुमारे 2.16 मिलियन बॅरल प्रतिदिनपर्यंत पोहोचले होते आणि त्यातील जवळपास सर्व तेल चीनकडे जात होते. चीनकडे सध्या अंदाजे 1.2 अब्ज बॅरल कच्च्या तेलाचा साठा आहे. हा साठा देशाची सुमारे 3 ते 4 महिन्यांची गरज भागवू शकतो.

मिडिल ईस्टमधील वाढत्या तणावाचा परिणाम जागतिक तेल बाजारावरही दिसून आला. युद्ध आणि पुरवठ्याच्या चिंतेमुळे तेलाच्या किंमती काही काळासाठी प्रति बॅरल 120 डॉलरपर्यंत पोहोचल्या होत्या. त्यानंतर किंमतीत थोडी घट झाली. सध्या WTI क्रूड सुमारे 84.9 डॉलर प्रति बॅरल तर ब्रेंट क्रूड सुमारे 87 डॉलर प्रति बॅरलच्या आसपास व्यवहार करताना दिसत आहे.

हॉर्मुज सामुद्रधुनीत वाढत असलेला तणाव संपूर्ण जगासाठी चिंतेचा विषय ठरला आहे. जर येथे दीर्घकाळ संकट कायम राहिले तर तेल पुरवठा, शिपिंग खर्च आणि जागतिक महागाईवर मोठा परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे जगातील मोठ्या अर्थव्यवस्था या घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत.