आकाशात क्षेपणास्त्राच्या चिंधड्या उडवते, भारताची खतरनाक सिस्टीम; हल्ला करायची हिम्मत होणार नाही, चीन-पाकिस्तान धास्तावले
- Published by:Jaykrishna Nair
Last Updated:
Anti-Ballistic Missiles: इस्रायल-इराण संघर्षादरम्यान इस्रायलने ‘आयर्न बीम’ या अत्याधुनिक लेझर शस्त्राचा वापर करून हवेतच शत्रूची क्षेपणास्त्रं नष्ट केल्याची चर्चा रंगली आहे. या युद्धाने आधुनिक क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणाली आणि भारताच्या ‘पीडीव्ही’सारख्या सुरक्षा कवचांचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित केले आहे.
2 मार्च 2026 ची ती रात्र. इस्रायलच्या आकाशात इराणकडून शेकडो क्षेपणास्त्रं झेपावत होती. पण यावेळी काहीतरी वेगळं घडलं. कोणताही मोठा आवाज नाही, कोणताही धूर नाही... फक्त प्रकाशाची एक तीक्ष्ण लकेर उमटली आणि शत्रूची क्षेपणास्त्रं हवेतच भस्म झाली.
हे होतं इस्रायलचं 'आयर्न बीम' (Iron Beam). जगातील पहिलं लेझर शस्त्र, जे या युद्धात पहिल्यांदाच वापरलं गेलं. पण ही यंत्रणा नक्की काम कशी करते? चला, सोप्या भाषेत समजून घेऊ.
'गोळीने गोळी मारणे' म्हणजे काय?
अँटी-बॅलिस्टिक मिसाईल (ABM) म्हणजे सोप्या भाषेत शत्रूच्या 'बुलेट'ला हवेतच मारणारी आपली दुसरी 'बुलेट'. शत्रूचं क्षेपणास्त्र हजारो किलोमीटर वेगाने तुमच्या शहराकडे येत असतं.आपली सिस्टीम त्याचा अचूक मार्ग शोधते. आणि अगदी शेवटच्या क्षणी, आपली मिसाईल त्याला जाऊन धडकते. याला 'कायनेटिक किल' (Kinetic Kill) म्हणतात. म्हणजे कोणताही स्फोट न करता, केवळ प्रचंड वेगाच्या धडकेने शत्रूच्या क्षेपणास्त्राचे तुकडे करणे.
advertisement
हे सगळं सेकंदात कसं घडतं?
याचे तीन टप्पे असतात:
शोध (Radar): शत्रूने बटण दाबताच अंतराळातील सॅटेलाईट आणि जमिनीवरचे रडार त्याला पकडतात.
हिशोब (The Brain): संगणक काही सेकंदात गणित मांडतो, हे क्षेपणास्त्र कुठे पडणार? उदा: मुंबईत की समुद्रात?
हल्ला (Interception): जर धोका असेल, तरच आपली मिसाईल डागली जाते.
'आयर्न बीम' आणि 'आयर्न डोम' मधला फरक
तुम्ही 'आयर्न डोम'चं नाव ऐकलंच असेल. पण 2026 मध्ये चर्चा आहे ती लेझरची.
advertisement
आयर्न डोम: यात एक मिसाईल सोडायला लाखो रुपये खर्च येतो.
आयर्न बीम (लेझर): यात मिसाईलच नाही! फक्त एक शक्तिशाली प्रकाशाचा झोत शत्रूच्या रॉकेटला 'मेल्ट' (वितळवून) करतो. एका शॉटचा खर्च? फक्त 150-200 रुपये!
संरक्षणाचे 'तीन थर' (The Layers)
हे युद्ध एकाच सिस्टीमवर अवलंबून नाही. याला 'मल्टी-लेयर्ड डिफेन्स' म्हणतात:
बाहेरचा थर (Arrow 3): हे शत्रूच्या मिसाईलला पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर, म्हणजे थेट अंतराळातच उडवून देतं.
advertisement
मधला थर (THAAD/David’s Sling): जर काही मिसाईल्स आत शिरलीच, तर ही मध्यम पल्ल्याची यंत्रणा त्यांना रोखते.
शेवटचा थर (Iron Dome/Beam): शहराच्या अगदी जवळ पोहोचलेल्या छोट्या रॉकेट्सना हे चोख प्रत्युत्तर देतं.
हे तंत्रज्ञान महत्त्वाचं का?
युद्धात फक्त हल्ला करून चालत नाही, तर स्वतःचा बचाव करणं जास्त महत्त्वाचं असतं. जर इराणची 200 क्षेपणास्त्रं शहरात पडली असती, तर लाखो जीव गेले असते. पण या 'अदृश्य भिंती'मुळे युद्धातला रक्तपात कमी होतो. हे तंत्रज्ञान म्हणजे विज्ञानाची अशी कमाल आहे, जी 'स्टार वॉर्स' सिनेमात दिसायची, पण आता प्रत्यक्षात आपल्या डोळ्यासमोर घडत आहे.
advertisement
भारताकडे आहे सुरक्षा कवच
'पृथ्वी डिफेन्स व्हेईकल' (Prithvi Defence Vehicle - PDV) हे भारताच्या क्षेपणास्त्र संरक्षण कवचामधील (Ballistic Missile Defence - BMD) सर्वात महत्त्वाचे आणि शक्तिशाली हत्यार आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हे भारताचे 'स्पेस गार्ड' आहे.
हे नक्की काय आहे?
PDV हे एक 'इंटरसेप्टर' (Interceptor) क्षेपणास्त्र आहे. जेव्हा एखादा शत्रू देश भारतावर लांब पल्ल्याचे बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र डागतो, तेव्हा त्याला हवेतच शोधून त्याचा नाश करणे हे PDV चे काम आहे.
advertisement
हे 'स्पेस' मध्ये कसं काम करतं? (Exo-atmospheric)
PDV ची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे हे 'एक्झो-ॲटमॉस्फेरिक' (Exo-atmospheric) आहे. म्हणजे हे शत्रूच्या क्षेपणास्त्राला पृथ्वीच्या वातावरणाच्या बाहेर, म्हणजेच अंतराळात जाऊन धडकते. हे जमिनीपासून 50 किमी ते 150 किमी उंचीवर शत्रूचा नाश करू शकते.
फायदा काय? शत्रूचे क्षेपणास्त्र जर अण्वस्त्र असेल, तर त्याचा स्फोट आणि कचरा अंतराळातच होतो. ज्यामुळे आपल्या जमिनीवर किंवा लोकवस्तीवर कोणतीही हानी होत नाही.
advertisement
'कायनेटिक किल' (Kinetic Kill) तंत्रज्ञान
PDV मध्ये अनेकदा स्फोटकांचा वापर केला जात नाही. त्याऐवजी हे शत्रूच्या क्षेपणास्त्रावर प्रचंड वेगाने जाऊन आदळते.
वेग: हे आवाजाच्या वेगापेक्षा कित्येक पटीने जास्त (Mach 5+) वेगाने धावते.
परिणाम: एवढ्या प्रचंड वेगाची धडक कोणत्याही स्फोटकाशिवाय शत्रूच्या क्षेपणास्त्राचे तुकडे-तुकडे करण्यासाठी पुरेशी असते.
'दोन टप्प्यांचे' संरक्षण (Two-Tier System)
भारत आपली सुरक्षा दोन थरांमध्ये करतो:
वरचा थर (PDV): जे 50 किमी पेक्षा जास्त उंचीवर (अंतराळात) शत्रूला रोखते.
खालचा थर (AAD): जर चुकून एखादे क्षेपणास्त्र PDV च्या तावडीतून सुटले तर 30 किमी उंचीवर 'ॲडव्हान्स्ड एअर डिफेन्स' (AAD) त्याला उडवून देते.
तांत्रिक वैशिष्ट्ये
इंधन: हे दोन टप्प्यांचे (Two-stage) क्षेपणास्त्र असून यात घन इंधनाचा (Solid Fuel) वापर होतो.
रडार आणि गाईडन्स: यात 'इन्फ्रारेड सीकर' आणि अत्याधुनिक रडार असतात, जे रात्रीच्या वेळी किंवा ढगांच्या आडही शत्रूला अचूक शोधू शकतात.
बनावट: हे संपूर्णपणे भारतीय बनावटीचे (DRDO ने विकसित केलेले) आहे.
'पृथ्वी डिफेन्स व्हेईकल' (PDV) मुळे भारताकडे आज असे सुरक्षा कवच आहे जे अमेरिकेच्या 'THAAD' किंवा इस्रायलच्या 'Arrow' सिस्टीमच्या तोडीस तोड आहे.
Location :
Mumbai,Maharashtra
First Published :
Mar 05, 2026 4:55 PM IST
मराठी बातम्या/देश/
आकाशात क्षेपणास्त्राच्या चिंधड्या उडवते, भारताची खतरनाक सिस्टीम; हल्ला करायची हिम्मत होणार नाही, चीन-पाकिस्तान धास्तावले
