Exercise Side Effects : रोज Exercise करायची 23 वर्षांची मुलगी, Periods येणंच थांबलं! डॉक्टरांनी सांगितले कारण

ही मुलगी स्वतःला पूर्णपणे निरोगी समजत होती. प्रत्यक्षात ती आठवड्यातून 6 दिवस रोज 70-70 मिनिटे व्यायाम करत होती, ज्यामुळे तिच्या शरीरात साइड इफेक्ट्स निर्माण झाले. पण असे का झाले? जेव्हा प्रत्येक हेल्थ एक्सपर्ट व्यायाम करण्याचा सल्ला देतात, मग असे कसे घडू शकते? चला एम्स, नवी दिल्ली येथून प्रशिक्षित गायनेकॉलॉजिस्ट आणि इन्फर्टिलिटी एक्सपर्ट यांच्याकडून याबद्दल जाणून घेऊया.

खूप व्यायाम करा आणि रोज करा, असे तुम्ही अनेकदा ऐकले असेल. पण कधी असे ऐकले आहे का की व्यायामाची सवय 23 वर्षांच्या तरुण मुलीला 50 वर्षांच्या वृद्ध महिलेसारखी बनवू शकते? जास्त मेहनत आणि एक्सरसाइज केल्याने एखाद्या मुलीचे पीरियड्स बंद होऊ शकतात? नाही ना! पण अलीकडेच चीनमध्ये असेच एक प्रकरण समोर आले आहे, ज्याने सर्वांनाच चकित केले आहे.

जास्त व्यायाम कसा नुकसानदायक ठरू शकतो? एक्सरसाइज आणि वजन कमी केल्याने पीरियड्स बंद होऊ शकतात का? एम्स नवी दिल्ली येथील प्रशिक्षित गायनेकॉलॉजिस्ट आणि इन्फर्टिलिटी एक्सपर्ट डॉ. वैशाली शर्मा यांच्याकडून जाणून घेऊया...

डॉ. वैशाली सांगतात की, महिलांनी जर अत्यधिक व्यायाम केला तर त्याचा फायदा होण्याऐवजी नुकसानही होऊ शकते. जास्त एक्सरसाइजमुळे शरीरातील महत्त्वाचे हार्मोन्स कमी होऊ शकतात. ही प्रक्रिया सर्वप्रथम हायपोथॅलेमसपासून सुरू होते. येथून निघणारा गोनॅडोट्रोपिन रिलीजिंग हार्मोन (GnRH) पिट्यूटरी ग्रंथीला FSH आणि LH हे दोन महत्त्वाचे हार्मोन्स तयार करण्यासाठी उत्तेजित करतो. मात्र जास्त व्यायामामुळे GnRH चे स्तर कमी होतात आणि त्यामुळे हे दोन्ही हार्मोन्सही कमी प्रमाणात तयार होतात. परिणामी अंडाशय (ओव्हरी) योग्य प्रकारे उत्तेजित होत नाही आणि अंडाणू तयार होत नाहीत तसेच त्यांची परिपक्वता (मॅच्युरिटी) होत नाही.

काय होते समस्या : डॉ. सांगतात की, जेव्हा ओव्हरी योग्य प्रकारे काम करत नाही, तेव्हा ओव्ह्युलेशनमध्येही अडचण येते, जे प्रजनन प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. याशिवाय तिथून तयार होणारे एस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरोनसारखे हार्मोन्सही कमी होतात. यामुळे पीरियड्स बिघडतात. पीरियड्स कमी होतात किंवा पूर्णपणे बंदही होऊ शकतात. रक्तस्रावाचा फ्लोही कमी होतो. जसे की, या 23 वर्षांच्या मुलीच्या प्रकरणात पाहायला मिळाले.

काय आहे आजाराचे नाव : त्या सांगतात की, जेव्हा एकाच वेळी GnRH, FSH, LH, एस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरोन हे सर्व हार्मोन्स कमी होतात, तेव्हा या स्थितीला ‘फीमेल अ‍ॅथलीट ट्रायड’ (Female Athlete Triad) असे म्हटले जाते. हा प्रत्यक्षात ‘फंक्शनल हायपोथॅलेमिक–पिट्यूटरी सप्रेशन’ (Functional Hypothalamic–Pituitary Suppression) नावाचा आजार असतो, ज्यामध्ये मेंदू आणि हार्मोन सिस्टम तात्पुरत्या स्वरूपात दडपल्या जातात. ही सामान्य अवस्था नाही.

मेंदूवरही होतो परिणाम : या काळात रुग्णांमध्ये असे दिसून येते की, हार्मोन सिस्टीम बिघडल्यामुळे शरीरात कॉर्टिसोल हार्मोन (जो एक स्ट्रेस हार्मोन आहे) अचानक वाढतो. याचा परिणाम असा होतो की, रुग्णांमध्ये तणाव आणि डिप्रेशनसारखी लक्षणे दिसू लागतात. याशिवाय फक्त पीरियड्सच नव्हे तर लैंगिक इच्छा यासंबंधीही गंभीर बदल होऊ लागतात.

सर्वात मोठे नुकसान कोणते : याचे सर्वात मोठे दुष्परिणाम म्हणजे मासिक पाळीतील अनियमितता, पीरियड्सचा फ्लो कमी होणे, शरीरातील स्त्री-विशेष गुणधर्मांमध्ये बदल, लैंगिक इच्छा (लिबिडो) कमी होणे आणि कालांतराने हाडांची घनता (Bone Mineral Density) कमी होणे. जर ही स्थिती दीर्घकाळ राहिली, तर भविष्यात हाडे ठिसूळ होणे, फ्रॅक्चर होणे आणि गर्भधारणेत अडचणी येऊ शकतात.

हा आजार बरा होऊ शकतो का: डॉ. वैशाली सांगतात की, हा आजार रिव्हर्सिबल आहे आणि योग्य काळजी घेतल्यास हार्मोन लेव्हल्स पुन्हा नॉर्मल होऊ शकतात. त्यासाठी योग्य आहार, पुरेसे कॅलरी आणि प्रोटीनचे सेवन, व्यायामाचा कालावधी मर्यादित ठेवणे आणि पुरेशी झोप घेणे आवश्यक आहे. असे केल्याने हार्मोन्सबरोबरच हाडांची घनताही सुधारू शकते.

किती वेळ व्यायाम करावा : सामान्यतः एका व्यक्तीने दिवसाला 20 ते 30 मिनिटेच व्यायाम करावा. यामध्ये वेगाने चालणे, धावणे, स्ट्रेचिंग, योगा आणि मेडिटेशन यांचा समावेश असू शकतो. खूप वेळ कठोर व्यायाम किंवा जड वजन उचलणे तेव्हाच करावे, जेव्हा तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन उपलब्ध असेल, जे तुमचा आहार, कॅलरी आणि प्रोटीन इनटेक योग्यरीत्या मॉनिटर करत असतील. जर तसा तज्ज्ञ नसेल तर 20 ते 30 मिनिटे व्यायाम पुरेसा आहे. सायकल चालवणे, चालणे, वेगाने चालणे, पोहणे हे व्यायाम सर्वात उत्तम मानले जातात.

Disclaimer : या बातमीत दिलेली माहिती आणि आरोग्याशी संबंधित सल्ला तज्ञांशी झालेल्या संभाषणांवर आधारित आहे. ही सामान्य माहिती आहे, वैयक्तिक सल्ला नाही. म्हणून, डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्यानंतरच काहीही वापरा. त्याच्या वापरामुळे होणाऱ्या कोणत्याही नुकसानासाठी न्यूज-18 जबाबदार राहणार नाही.