Pakistan Name Fact : जगाच्या नकाशावर 'पाकिस्तान' नाव कसं आलं? याचा अर्थ ऐकाल तर बसेल धक्का, 99 टक्के भारतीयांना हे माहितच नसेल

आज जेव्हा आपण जगाचा नकाशा पाहतो, तेव्हा भारताच्या शेजारी 'पाकिस्तान' हा देश दिसतो. फाळणीचा इतिहास, युद्ध आणि राजकारण यांमुळे हे नाव आपल्या परिचयाचं आहे. पण तुम्हाला कधी प्रश्न पडलाय का की, हे 'पाकिस्तान' नाव नक्की आलं कुठून? हे नाव कोणीतरी एका रात्रीत ठरवलं की त्यामागे काही खास गणित होतं?

अनेकांना वाटतं की हे नाव जिनांनी दिलं असेल, पण सत्य त्याहून वेगळं आहे. या नावाचा जन्म झाला तो भारतापासून हजारो मैल दूर असलेल्या लंडनच्या गल्ल्यांमध्ये आणि एका तरुण विद्यार्थ्याच्या डोक्यात. आज आपण याच नावामागचा रंजक प्रवास आणि त्यातील शब्दांचा खरा अर्थ जाणून घेणार आहोत.

कॅम्ब्रिज विद्यापीठ आणि 'तो' भारतीय विद्यार्थीया कथेचा नायक आहे चौधरी रहमत अली. मूळचे पंजाबचे असलेले रहमत अली 1930 च्या दशकात इंग्लंडमधील प्रसिद्ध कॅम्ब्रिज विद्यापीठात कायद्याचे शिक्षण घेत होते. याच विद्यापीठात प्रसिद्ध कवी अल्लामा इक्बाल यांनीही शिक्षण घेतले होते. रहमत अली हे भारतीय मुस्लिमांच्या भविष्याबद्दल प्रचंड विचारमग्न असायचे आणि याच विचारातून एका स्वतंत्र देशाची संकल्पना त्यांच्या मनात आकाराला आली.

रहमत अली यांनी 28 जानेवारी 1933 रोजी एक छोटी पुस्तिका (Pamphlet) प्रकाशित केली. या पुस्तिकेत त्यांनी पहिल्यांदा मुस्लिमांसाठी एका वेगळ्या देशाची मागणी केली आणि त्याला 'पाकिस्तान' असे नाव दिले. इतिहासकार स्टीफन फिलिप कोहेन यांच्या 'द आयडिया ऑफ पाकिस्तान' या पुस्तकानुसार, एका वेगळ्या मुस्लिम राज्याची कल्पना अधिकृतपणे पहिल्यांदा रहमत अली यांनीच मांडली होती.

'पाकिस्तान' या नावाचे गणित काय?तुम्हाला वाचून आश्चर्य वाटेल, पण 'PAKISTAN' हे नाव म्हणजे एक संक्षिप्त रूप (Acronym) आहे. रहमत अली यांनी भारतातील मुस्लिम बहुल प्रांतांच्या नावातील आद्याक्षरे जोडून हे नाव तयार केले होते:

P - पंजाब (Punjab)A - अफगाण / वायव्य सरहद्द प्रांत (Afghania)K - काश्मीर (Kashmir)S - सिंध (Sindh)TAN - बलुचिस्तान (Baluchistan)या अक्षरांना जोडून सुरुवातीला 'पाकस्तान' असे म्हटले जायचे. पुढे उच्चार सोपा व्हावा म्हणून त्यात 'i' जोडला गेला आणि तो 'पाकिस्तान' झाला.

लंडनच्या बसमधील 'ती' रंजक गोष्टपाकिस्तान नावाच्या जन्माबाबत अनेक रंजक किस्से लंडनमध्ये प्रसिद्ध आहेत. असे म्हटले जाते की, रहमत अली लंडनमध्ये एका डबल-डेकर बसच्या वरच्या सीटवर बसून प्रवास करत असताना अचानक त्यांच्या डोक्यात 'पाकिस्तान' हा शब्द चमकला. दुसऱ्या एका कथेनुसार, त्यांनी टेम्स नदीच्या काठी आपल्या मित्रांसोबत चालताना पहिल्यांदा हे नाव उच्चारले होते.

फारसी आणि उर्दू भाषेत 'पाक' या शब्दाचा अर्थ होतो 'पवित्र' किंवा 'शुद्ध' आणि 'स्तान' म्हणजे भूमी. म्हणजेच 'पाकिस्तान' या शब्दाचा शब्दशः अर्थ 'पवित्र लोकांची भूमी' असा होतो.

रहमत अली यांच्या आधीही हे नाव होतं का?इतिहासकार अखिल अब्बास जाफरी यांच्या मते, 'पाकिस्तान' हा शब्द 1 जुलै 1927 रोजी पहिल्यांदा कागदावर दिसला होता. त्यावेळी गुलाम हसन शाह काझमी या काश्मीरी पत्रकाराने 'पाकिस्तान' नावाचे वृत्तपत्र सुरू करण्याची परवानगी मागितली होती. मात्र, एका राजकीय चळवळीचे नाव म्हणून या शब्दाला जागतिक ओळख मिळवून देण्याचे श्रेय चौधरी रहमत अली यांनाच जाते.

आज पाकिस्तान हा एक स्वतंत्र देश असला तरी, त्याच्या नावामागची ही कहाणी इंग्लंडच्या विद्यापीठातून सुरू होऊन भारतीय उपखंडाच्या फाळणीपर्यंत कशी पोहोचली, हा इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा अध्याय आहे.