Sleep : झोपेत स्वप्नं का पडतात? याबद्दल विज्ञान आणि मानसशास्त्र काय सांगतं?

आपण दिवसभर काम करतो, थकतो आणि रात्री शांत झोपतो. पण शरीर विश्रांती घेत असताना आपलं मन मात्र एका वेगळ्याच जगात वावरत असतं. कधी आपण आकाशात उडतो, कधी जुन्या मित्रांना भेटतो, तर कधी एखादं भीतीदायक स्वप्न पाहून दचकून जागे होतो. 'स्वप्न' ही मानवी आयुष्यातील एक अशी गूढ गोष्ट आहे, जिचा अनुभव प्रत्येक जण घेतो, पण त्यामागील नेमकं कारण आजही अनेकांना ठाऊक नाही.

1. मेंदूचं 'डेटा मॅनेजमेंट' (Data Consolidation)आपल्या मेंदूची तुलना एका सुपर कॉम्प्युटरशी केली जाऊ शकते. दिवसभरात आपण हजारो गोष्टी पाहतो, वाचतो आणि ऐकतो. रात्री जेव्हा आपण झोपतो, तेव्हा मेंदू हा सगळा 'डेटा' सॉर्ट करत असतो. महत्त्वाची माहिती आठवणींच्या कप्प्यात (Long-term memory) साठवली जाते आणि अनावश्यक माहिती कचऱ्यासारखी बाहेर फेकली जाते. याच प्रक्रियेदरम्यान आपल्याला स्वप्नं पडतात. जणू काही मेंदू आपल्या आठवणींची 'फायलिंग' करत असतो.

2. तीव्र भावनांचा निचरा (Emotional Processing)अनेकदा आपल्याला अशी स्वप्नं पडतात जी आपल्या मनातल्या भीतीशी किंवा आनंदाशी संबंधित असतात. मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, स्वप्नं म्हणजे आपल्या भावनांवर प्रक्रिया करण्याचं एक माध्यम आहे. दिवसभर मनात साठवून ठेवलेला ताण, चिंता किंवा दबलेल्या इच्छा स्वप्नांच्या माध्यमातून बाहेर पडतात. यामुळे मानसिक आरोग्य संतुलित राहण्यास मदत होते.

3. REM स्लीप आणि स्वप्नांचा संबंधविज्ञानानुसार, झोपेचे वेगवेगळे टप्पे असतात. त्यातील REM (Rapid Eye Movement) हा टप्पा स्वप्नांसाठी सर्वात महत्त्वाचा असतो. या टप्प्यात आपल्या डोळ्यांची हालचाल वेगाने होत असते आणि मेंदू जागृत अवस्थेत असतो तितकाच सक्रिय असतो. या काळात पडलेली स्वप्नं आपल्याला जास्त स्पष्टपणे आठवतात.

4. समस्या निवारण (Problem Solving)तुम्हाला ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण स्वप्नं आपल्याला समस्या सोडवण्यास मदत करतात. जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीवर खूप विचार करतो आणि ती सुटत नाही, तेव्हा झोपेत आपला अचेतन मेंदू (Subconscious mind) त्यावर काम करत असतो. अनेक शास्त्रज्ञांना आणि कलाकारांना त्यांच्या महान शोधांची किंवा कल्पनांची प्रेरणा स्वप्नातूनच मिळाली आहे.

5. शरीराची 'प्रॅक्टिस' (Threat Simulation Theory)काही तज्ज्ञांच्या मते, स्वप्नं म्हणजे भविष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठीची एक 'रिहर्सल' असते. जसे की, कोणापासून तरी वाचण्यासाठी पळणे किंवा संकटात सापडणे. अशा स्वप्नांमुळे आपला मेंदू धोका ओळखण्यासाठी आणि त्याला प्रतिसाद देण्यासाठी सज्ज होतो.

स्वप्नांबद्दल काही रंजक गोष्टीआपण पडलेली 95% स्वप्नं उठल्यानंतर 5 मिनिटांच्या आत विसरून जातो.चेहरे: आपण स्वप्नात फक्त तेच चेहरे पाहतो जे आपण आयुष्यात कधीतरी पाहिलेले असतात. आपला मेंदू स्वतःहून नवीन चेहरे तयार करत नाही.रंग: जगातील सुमारे 12% लोक आजही केवळ काळ्या-पांढऱ्या (Black and White) रंगात स्वप्नं पाहतात.थोडक्यात सांगायचे तर स्वप्नं पडणे हे तुमच्या मेंदूचं कार्य सुरळीत सुरू असल्याचं लक्षण आहे. ती तुमच्या कल्पनाशक्तीचा आणि मानसिक आरोग्याचा आरसा असतात.