त्याचा पिता गाढव असेल! 12 व्या शतकातील शिलालेख, देवाला दिलेल्या दानाबाबत थेट उल्लेख

सांगली जिल्ह्यातील कडेगाव तालुक्यामध्ये देवराष्ट्रे इथं प्राचीन मंदिरांचा एक मोठा समूह आहे. त्यात जवळपास 51 मंदिरे असून सागरेश्वर हे मुख्य मंदिर शंकराचे आहे. मंदिराच्या आवारात असणाऱ्या अनेक वर्षे अपरिचित राहिलेल्या शिलालेखाची उकल आणि त्याचे वाचन इतिहास अभ्यासक कृष्णा गुडदे आणि अतुल मुळीक यांनी केले.

सदर शिलालेख हा 12 व्या शतकातील असून यात कलचुरी बिज्जणदेव द्वितीय याचा महत्त्वाचा उल्लेख आला आहे. शिलालेख वाचनामुळे सागरेश्वर मंदिराचा सुमारे 898 वर्षांपूर्वीचा इतिहास उजेडात आला आहे.

श्री सागरेश्वर मंदिराच्या डाव्याभिंतीला लागून कुंडाजवळ दोन शिलालेख आहेत. यामधील एक दुर्बोध झाला असून दुसरा ही खुप खराब झाला आहे. सदर शिलालेख 87 सेंमी उभा असून 41 सेंमी रुंद आहे. तर 18 सेंमी जाड आहे. शिलालेख एकूण सहा ओळींचा आहे. सर्वात वर सूर्य, चंद्र आणि शिवपिंडी, नांगर कोरले आहेत. त्याजवळ देवाचे नाव कोरले आहे. तर सर्वात खाली गाय तसेच राजाचे राज्य चिन्ह तलवार कोरण्यात आली आहे.

सर्वांत वर 'शंकर देवर्गे' असा येथील देवाचा उल्लेख आला आहे. म्हणजे हे शंकर देवाचे मंदिर आहे आणि हे दान येथील या देवतेस दिले आहे. त्यानंतर 'स्वस्ती श्री' हे मंगल वचन आलेले आहे. त्यानंतर शके 1049 लवंग संवत्सरेमध्ये बिज्जण देवाचे विजयी राज्य कऱ्हाट देशावर असताना येथील मंदिराला काही दान दिले आहे.

देवाला दिलेले दान जो कोणी न फेडेल म्हणजेच अव्हहेर करेल त्याचा पिता गाढव असेल. शिलालेख बराच जीर्ण असल्याने काही मजकुर वाचता येत नाही. वरील शक आणि संवत्सर हे 15 मार्च 1127 ते 1 मार्च 1128 या काळात होते. म्हणजेच हा शिलालेख इ. स. 1127 ते इ. स. 1128 सालातील आहे.

देवराष्ट्रे शिलालेखावरून कलचुरी बिज्जन द्वितीय हा कराड प्रांतावरून इ. स. 1127 सालापूर्वीच राज्य करत होता हे स्पष्ट होते. तसेच शिलालेख नमूद केलेल्या काळात तृतीय सोमेश्वर कराड 4000 चा राज्यकारभार बघत होता.

सोमेश्वराचा सामंत कलचुरी बिज्जन द्वितीय स्वतःचे राज्य म्हणत असल्याने त्याच्या कारकिर्दीतला पहिला शिलालेख तसेच त्याची महत्त्वाकांक्षा दर्शविणारा महत्वपूर्ण असा देवराष्ट्रे शिलालेख म्हणावा लागेल, अशी माहिती इतिहास अभ्यासक कृष्णा गुडदे आणि अतुल मुळीक यांनी दिली. (प्रीती निकम, प्रतिनिधी)