हिंदू धर्मात विवाहाचे 8 प्रकार! कोणता विवाह आहे सर्वश्रेष्ठ? आचार्य सांगतात, 'लव्ह मॅरेजबद्दल तर...'

Published by:Arjun Nalavade
local18

Last Updated:Feb 06, 2025 12:26 PM IST

हिंदू धर्मात आठ प्रकारचे विवाह प्रचलित आहेत, ज्यात ब्रह्म, देव, आर्ष आणि प्रजापत्य विवाह उत्तम मानले जातात, तर असुर, गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच विवाह निंदनीय आहेत.

इम्पॅक्ट शॉटतुमचा गेटवे लेटेस्ट न्यूज

Translate

हिंदू धर्मात विवाहाला एक पवित्र संस्कार मानला जातो, जो 16 संस्कारांपैकी एक आहे. वेगवेगळ्या समाजांमध्ये विवाहाच्या विविध रीतिरिवाजांचे पालन केला जाते. वेदांत आणि शास्त्रांत विवाहाचे अनेक प्रकार सांगितले गेले आहेत. त्यामध्ये ब्रह्मा, देव, आर्ष, प्रजापत्य, असुर, गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच विवाहांचे प्रमुख प्रकार सांगितले गेले आहेत. परंतु, या विवाह पद्धतींचे महत्त्व काय आहे आणि कोणता विवाह योग्य आहे? हे समजून घेऊया...

खर्गोन, मध्यप्रदेश येथील प्रसिद्ध ज्योतिषी आणि सुवर्णपदक विजेते डॉ. बसंत सोनी यांनी लोकल 18 शी बोलताना या आठ प्रकारच्या विवाहांच्या महत्त्वाबद्दल सांगितले. त्यानुसार, ब्रह्मा, देव, आर्ष आणि प्रजापत्य विवाह हे सर्वात उत्तम मानले जातात, तर असुर, गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच विवाह पद्धतींना चांगले मानले जात नाही.

आठ प्रकारचे विवाह आणि त्यांचे महत्त्व

ब्रह्मा विवाह : जेव्हा मुलगी तिच्या इच्छेनुसार, चांगल्या कुटुंबातील आणि चांगल्या गुण असलेल्या वराशी वेदिक रितीरिवाजानुसार विवाह करते, तेव्हा त्याला ब्रह्मा विवाह म्हणतात. यामध्ये कोणतेही बंधन नसते आणि विवाह शुभ मुहूर्तावर केला जातो.

उदाहरण: राम-सीता विवाह, जिथे राजा जनकांनी त्यांच्या मुलीचा विवाह तिच्या इच्छेनुसार, वेदिक रितीनुसार केला.

देव विवाह : जेव्हा मुलगी धार्मिक यज्ञाद्वारे योग्य ब्राह्मण (ऋतविज) कडे आदरपूर्वक दिली जाते, तेव्हा त्याला देव विवाह म्हणतात. यामध्ये मुलगी धार्मिक उद्दिष्टासाठी, सेवा किंवा पुण्यकार्यांसाठी दिली जाते.

उदाहरण: भगवान रामची मोठी बहीण शांता हिचा विवाह ऋषि श्रींगसोबत देव विवाहाच्या रितीनुसार झाला.

आर्ष विवाह : या विवाहात वर मुलीच्या कुटुंबाला एक बैल किंवा गाय देतो. हा व्यवहार धार्मिक दृष्टिकोनातून प्रेरित असतो, म्हणून याला आर्ष विवाह म्हणतात. या विवाहाची परंपरा ऋषींशी संबंधित आहे.

उदाहरण: जेव्हा एक युवक आश्रमात शिक्षण घेत असताना त्याच्या गुरूच्या कन्याशी विवाह करतो, तेव्हा त्याला आर्ष विवाह म्हणतात.

प्रजापत्य विवाह : या विवाहात पिता मुलीला वरासोबत "तुम्ही दोघे एकत्र धार्मिक जीवन व्यतीत करा" असे सांगून दिला जातो. हा विवाह कुटुंबाच्या धार्मिकतेला बल देतो. या विवाहामध्ये कोणतीही आर्थिक देवाण-घेवाण किंवा विशेष धार्मिक विधी होत नाहीत.

उदाहरण: याचं स्पष्ट उदाहरण म्हणून, पारंपरिक संस्कृतीमध्ये कुटुंबाच्या धार्मिक पारंपारिकतेचा आदर करण्यासाठी केल्या जाणाऱ्या विवाहांचा विचार केला जाऊ शकतो.

असुर विवाह : जेव्हा वर मुलीच्या कुटुंबाला पैसे किंवा इतर संपत्ती देऊन विवाह करतो, त्याला असुर विवाह म्हणतात. यामध्ये मुलीच्या इच्छेचा आदर घेतला जात नाही, त्यामुळे हा विवाह दोषयुक्त मानला जातो.

उदाहरण: एक श्रीमंत माणूस गरीब कुटुंबातील मुलीला पैसे देऊन तिच्या इच्छेशिवाय विवाह करतो.

गंधर्व विवाह : जेव्हा मुलगा-मुलगी आपली इच्छा आणि प्रेमानुसार कोणत्याही धार्मिक विधीशिवाय विवाह करतात, त्याला गंधर्व विवाह म्हणतात. हे आजकालच्या प्रेम विवाहासारखे आहे. शास्त्रात, हे न चांगले मानले जाते, न त्याला पूर्णपणे वाईट मानले जाते.

उदाहरण: शकुंतला आणि राजा दुष्यंत यांचा विवाह जो दोघांच्या इच्छेवर आधारित होता आणि कुठल्या समाजिक परंपरेला न मानता झाला.

राक्षस विवाह : जेव्हा मुलीला चोरून, धमकावून किंवा बळजबरीने विवाह केला जातो, त्याला राक्षस विवाह म्हणतात. यामध्ये मुलीला संमती देण्यात येत नाही.

पैशाच विवाह : जेव्हा कोणीतरी मद्यपान केलेली, मानसिकदृष्ट्या दुर्बल, झोपलेली किंवा अशक्त असलेल्या मुलीला शोषित करून विवाह करतो, त्याला पैशाच विवाह म्हणतात. हा विवाह सर्व प्रकारांमध्ये सर्वात वाईट आणि पाप मानले जाते.

विवाह हे एक पवित्र संस्कार आहे आणि त्याची निवड शास्त्रानुसार केली पाहिजे. ब्रह्मा, देव, आर्ष आणि प्रजापत्य विवाह हे उत्तम मानले जातात, कारण ते मुलीच्या इच्छेचा आदर करतात आणि धार्मिक दृष्टिकोनातून संपन्न असतात. असुर, गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच विवाह हे चांगले मानले जात नाहीत, कारण ते मुलीच्या इच्छेला महत्त्व देत नाहीत किंवा अन्यथा अशुद्ध असतात.

हे ही वाचा : गायीच्या शेपटीच्या केसांपासून पितृ दोष-कालसर्प दोषातून मिळते मुक्ती! जाणून घ्या, त्याचे इतरही फायदे...

हे ही वाचा : आत्तापर्यंत कुणीच सांगितलं नसेल! रुद्राक्ष बदलू शकतो तुमचं नशीब, फक्त 'या' आहेत अटी

view comments

Location :

Mumbai,Maharashtra

First Published :

Feb 06, 2025 12:25 PM IST

हिंदू धर्मात विवाहाचे 8 प्रकार! कोणता विवाह आहे सर्वश्रेष्ठ? आचार्य सांगतात, 'लव्ह मॅरेजबद्दल तर...'