GK : ‘ळ’ चा उच्चार इतर भाषांना का जमत नाही? शाला, नल, फल या शब्दांना ते नेहमी 'ल' का वापरतात?

मराठी भाषेचा अभिमान आणि तिचं वेगळेपण सांगताना आपण नेहमी अभिमानाने एक अक्षर उच्चारतो, ते म्हणजे 'ळ'. तुम्ही जर नीट पाहिलं असेल तर हिंदीच्या वर्नमालेत देखील 'ळ' हा अक्षर नाही. त्यामुळे हिंदी भाषिकाला किंवा इतर भाषा बोलणाऱ्या 'ळ' चा उच्चर येत नाही किंवा ते बोलणं कठिण जातं.

मराठी बोलण्याचा प्रयत्न करणारा व्यक्ती 'टिळक' म्हणताना 'तिलक' आणि 'शाळा' म्हणताना 'शाला' का म्हणावे लागते? त्यांना हा 'ळ' उच्चारता का येत नाही? यामागे केवळ सवय नाही, तर एक शास्त्र आणि मोठा इतिहास आहे. चला तर मग, या 'ळ' अक्षराचा रंजक प्रवास आणि विज्ञानाचा उलगडा करूया.

‘ळ’ हा उच्चार इतर भाषांना का जमत नाही? जाणून घ्या यामागचं रंजक शास्त्रीय कारणमराठी भाषेतील 'ळ' हे अक्षर म्हणजे भाषेचा दागिना आहे. मराठीशिवाय हे अक्षर दक्षिण भारतीय भाषांमध्ये (तमिळ, मल्याळम, कानडी) प्रामुख्याने आढळते. मात्र, उत्तर भारतीय भाषांमध्ये, विशेषतः हिंदीत हे अक्षर पूर्णपणे गायब आहे. यामुळेच हिंदी भाषिक लोकांना 'ळ' उच्चारताना मोठी अडचण येते.

'ळ' चा उच्चार नेमका होतो कसा?भाषेच्या शास्त्रानुसार (Phonetics), 'ळ' हे एक 'मूर्धन्य' (Retroflex) अक्षर आहे. जेव्हा आपण 'ळ' चा उच्चार करतो, तेव्हा आपल्या जिभेचे टोक टाळूच्या वरच्या कडक भागाला स्पर्श करते आणि जीभ थोडी मागे वळली जाते. ज्यांना लहानपणापासून हे अक्षर ऐकण्याची आणि बोलण्याची सवय नसते, त्यांच्या जिभेचे स्नायू त्या विशिष्ट पद्धतीने वळण्यासाठी तयार नसतात. त्यामुळे ते 'ळ' ऐवजी 'ल' उच्चार करतात.

संस्कृत आणि हिंदीतून 'ळ' कुठे गेला?अनेकांना वाटतं की मराठी संस्कृतमधून आली आहे, मग संस्कृतमध्ये 'ळ' आहे का? तर, ऋग्वेदात 'ळ' हे अक्षर आढळते. पण काळाच्या ओघात उत्तर भारतातील संस्कृतवर आधारित भाषांमधून (उदा. हिंदी, पंजाबी) 'ळ' चा वापर कमी झाला आणि त्याची जागा 'ल' किंवा 'ड' ने घेतली.

हिंदी भाषेत 'ळ' हे अक्षर मुळाक्षरांमध्येच नसल्यामुळे, त्या भाषिकांना लहानपणापासून तो ध्वनी ऐकायला मिळत नाही. मेंदूला ज्या ध्वनीची ओळख नसते, तो ध्वनी जीभ सहजासहजी निर्माण करू शकत नाही.

'ळ' केवळ मराठीतच आहे का?नाही, 'ळ' हे अक्षर तामिळ, मल्याळम, तेलगू आणि कन्नड या द्रविडी भाषांमध्ये अतिशय महत्त्वाचे आहे. किंबहुना, मराठी ही अशी एकमेव इंडो-आर्यन भाषा आहे जिने 'ळ' चा वारसा जपला आहे. दक्षिण भारतात तर 'ळ' चे अनेक प्रकार आहेत (उदा. तमिळमधील 'झ' सारखा वाटणारा 'ळ'). इंग्रजी भाषेतही 'ळ' साठी स्वतंत्र अक्षर नाही, त्यामुळे ते 'L' चाच वापर करतात.

सरावाचा अभाव हेच मुख्य कारणकोणतीही भाषा बोलणे हे जिभेच्या स्नायूंच्या व्यायामासारखे असते. जर तुम्ही लहानपणापासून 'ळ' उच्चारला नसेल, तर तुमची जीभ त्या मूर्धन्य स्थितीपर्यंत पोहोचत नाही. म्हणूनच, अमराठी लोक जेव्हा 'बाळ' म्हणायचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांच्या जिभेला 'ल' ची सवय असल्यामुळे ते 'बाल' असेच म्हणतात.

'ळ' चे महत्त्व का आहे?मराठीत 'ल' आणि 'ळ' बदलल्यामुळे शब्दाचे अर्थ पूर्णपणे बदलतात. जसे की काल (वेळ) आणि काळ (मृत्यू किंवा वेळ) गोल (वर्तुळ) आणि गोळ (एक प्रकारचे फळ किंवा गोळा) वेला (वेळ) आणि वेळा (किती वेळा)'ळ' जमत नाही याचं कारण त्यांच्या भाषेतील उणीव नसून त्यांच्या जिभेला झालेली 'ल' ची सवय आहे. 'ळ' हे अक्षर मराठी संस्कृतीचे आणि दख्खनी ओळखीचे प्रतीक आहे. ते उच्चारण्यासाठी जिभेची जी लवचिकता लागते, ती मराठी भाषेत उपजत मिळते.