समुद्राचं पाणी खारट आणि नदीचं पाणी गोड असं कसं? काय आहे यामागचं वैज्ञानिक रहस्य?

Published by:Devika Shinde

Last Updated:Feb 21, 2026 9:13 PM IST

हा काही जादूचा चमत्कार नाही, तर कोट्यवधी वर्षांपासून सुरू असलेली एक मंद भौगोलिक प्रक्रिया (Geological Process) आहे. समुद्राच्या या खारेपणामागचं रहस्य आपण टप्प्याटप्प्याने उलगडूया.

मुंबई : उन्हाळ्याच्या सुट्टीत किंवा सुट्टीच्या दिवशी आपण सहलीसाठी समुद्रावर जातो. अथांग पसरलेला निळाशार समुद्र पाहिला की मन प्रसन्न होतं. पण लाटेसोबत अनावधानाने समुद्राचं पाणी तोंडात गेलं की पूर्ण चव बिघडते. इतका खारटपणा येतो कुठून? आपण रोज जेवणात जे मीठ वापरतो, तेच हे मीठ असतं. पण विचार करण्यासारखी गोष्ट ही आहे की, ज्या नद्या समुद्राला जाऊन मिळतात त्यांचं पाणी तर गोड असतं, मग शेवटी समुद्रच इतका खारा का होतो?

हा काही जादूचा चमत्कार नाही, तर कोट्यवधी वर्षांपासून सुरू असलेली एक मंद भौगोलिक प्रक्रिया (Geological Process) आहे. समुद्राच्या या खारेपणामागचं रहस्य आपण टप्प्याटप्प्याने उलगडूया.

पावसाचं पाणी आणि खडकांचे घर्षण

तुम्हाला वाचून आश्चर्य वाटेल, पण समुद्राला खारं बनवण्यात पावसाचा मोठा वाटा असतो. वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड शोषल्यामुळे पावसाचं पाणी किंचित आम्लयुक्त (Acidic) असतं. जेव्हा हा पाऊस जमिनीवर आणि डोंगरांवर पडतो, तेव्हा खडकांची झीज होते. या प्रक्रियेत खडकांमधील सोडियम आणि क्लोराईड सारखे क्षार (Minerals) विरघळतात. हे विरघळलेले क्षार नद्यांवाटे प्रवाहित होऊन शेवटी समुद्रात जाऊन पोहोचतात.

नद्यांचं पाणी गोड तरी समुद्र खारा का?

नद्या पर्वतांतून आणि मातीतून क्षार वाहून नेत असतात. नद्यांमध्ये क्षारांचे प्रमाण खूप कमी असते आणि हे पाणी सतत वाहत असते, त्यामुळे ते आपल्याला खारट लागत नाही. पण समुद्राचं काय? समुद्र हा या क्षारांसाठी 'अंतिम थांबा' (Final Collection Point) आहे. नद्यांनी आणलेलं मीठ समुद्रात जमा होतं, पण तिथून पुढे जायला जागा नसते. ही प्रक्रिया अब्जावधी वर्षांपासून सुरू असल्यामुळे समुद्रात मिठाचे प्रमाण प्रचंड वाढले आहे.

बाष्पीभवनाचे (Evaporation) चक्र

सूर्याच्या उष्णतेमुळे समुद्राच्या पाण्याची वाफ होते, ज्यातून ढग बनतात आणि पुन्हा पाऊस पडतो. पण इथेच खरी गम्मत आहे. पाण्याची वाफ होताना केवळ शुद्ध पाणीच वर जातं, मिठाचे क्षार मात्र समुद्रातच मागे राहतात. वर्षानुवर्षे पाणी बाहेर जाणं आणि मीठ मागे राहणं, या चक्रामुळे समुद्राचा खारटपणा सातत्याने वाढत गेला आहे.

समुद्राच्या तळाशी असलेले 'ज्वालामुखी'

केवळ जमिनीवरूनच नाही, तर समुद्राच्या आतूनही मीठ पुरवलं जातं. समुद्राच्या तळाशी असलेले हायड्रोथर्मल व्हेंट्स (Hydrothermal Vents) आणि पाण्याखालील ज्वालामुखी थेट समुद्राच्या पाण्यात खनिजे आणि क्षार सोडतात. या भौगोलिक क्रियेमुळे समुद्राच्या रासायनिक रचनेत बदल होऊन खारेपणा वाढतो.

किती मीठ असतं समुद्राच्या पाण्यात?

विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचं तर, सरासरी समुद्राच्या पाण्यात 3.5% खारेपणा असतो. याचा अर्थ असा की, जर तुम्ही १ किलो समुद्री पाणी घेतलं, तर त्यात साधारण 35 ग्रॅम मीठ विरघळलेलं असतं.

थोडक्यात सांगायचे तर नद्या या केवळ कुरिअरसारखं काम करतात ज्या जमिनीवरचं मीठ समुद्राच्या तिजोरीत नेऊन जमा करतात. बाष्पीभवनामुळे पाणी उडून जातं आणि तिजोरीत केवळ मीठ साचत राहतं. याच साध्याशा पण दीर्घ प्रक्रियेमुळे आज समुद्र अथांग खाणीसारखा खारा झाला आहे.

view comments