कोल्हापुरच्या पर्यटन स्थळांच्या यादीतला मुकुटमणी रंकाळा तलाव, पाहा काय आहे वैशिष्ट्य?

श्री करवीर महात्म्य या प्राचीन ग्रंथातील उल्लेखानुसार श्री अंबाबाईने लोकांसाठी एका जलाशयाची निर्मिती केली. निर्मितीवेळी या जलाशयाचे नाव शुद्धाब्दी (शुद्ध पाण्याचा साठा) हे होते, असा उल्लेख आढतो. सातव्या शतका दरम्यान अंबाबाई देवीचे मंदिर बांधण्यास सुरुवात झाली. तर मंदिराचे मूळ वास्तू हे रंकाळ्यातीलच दगडांनी बांधले आहे. आठव्या आणि नवव्या शतकात मोठ्या भूकंपामुळे या ठिकाणी विशाल जलाशय निर्माण होऊन सध्याच्या रंकाळ्याचे मूळ स्वरूप पुढे आले. पुढे रंकभैरवाच्या नावावरून या जलाशयास 'रंकतीर्थ' हे नाव पडले. करवीर क्षेत्रात ज्याप्रमाणे लक्षतीर्थ, कोटीतीर्थ, विशालतीर्थ आहेत, त्याप्रमाणे हा रंकतीर्थ आहे. तर प्राचीन स्थळ कोशात या तलावाचे नाव रंकालय होते. याचेच पुढे रंकाळा असे नाव बनले. पुढे संस्थानकाळात कोल्हापुरच्या राजघराण्याकडून इतर अनेक वास्तू प्रमाणेच रंकाळ्याची देखील बांधणी शास्त्रशुद्ध पद्धतीने केली गेली.

रंकाळा तलावाच्या पूर्वेकडे संध्यामठ ही वास्तू, पश्चिमेला शालिनी पॅलेस दक्षिणेला निसर्ग सौंदर्याने भरलेला परिसर आणि उत्तरेला रंकाळा टॉवर, बाग बगीचा, चौपाटी आणि तलावाची नक्षीदार भिंत आहे. त्यापैकी संध्यामठ ही मंडपाप्रमाणे दगडी वास्तू रंकाळा तलावात आहे. संध्यावंदन करण्यासाठी या वास्तूची निर्मिती झाल्याचे सांगितले जाते. सध्या उन्हाळ्यात अतिप्रमाणात तलावाचे पाणी कमी झाल्यास या ठिकाणी चालत जाता येते. आतमध्ये शिवलिंग आणि गणेशाची प्रतिमा आहे.

पूर्वी या रंकाळा तलावातील पाणी पिण्यासाठी आणि शेतीसाठी वापरले जात होते. तलावातील पाणी सायफन पद्धतीने आजूबाजूच्या तीन भागांमध्ये सोडले जात असे. त्याचे व्हॉल्व आजही रंकाळा परिसरात पाहायला मिळतात. तर रंकाळ्याचे बांधकाम एका बहुउद्देशीय धरणाप्रमाणेच करण्यात आली होती. त्यामुळे तलावातील पाणी प्रदूषित न करता त्याचा वापर करता यावा, यासाठी धुण्याच्या चाव्यांची रचना करण्यात आली होती. तलावापासून दीडशे मीटर अंतरावर कपडे धुण्यासाठी आणि आंघोळीसाठी सुमारे 160 चाव्यांची योजना सध्या दुर्लक्षित अवस्थेत आहे.

रंकाळा तलावाच्या पश्चिम काठावर राजाराम महाराज दुसरे यांच्या कारकिर्दीत शालिनी राजेंच्या नावाने इस. 1931 ते 1934 या काळात बांधलेली शालिनी पॅलेस ही भव्य वास्तू आहे. संस्थान काळात आणि त्यानंतर ब्रिटिश काळातही या वास्तूचा वापर करण्यात आला. पुढे 1967 नंतरच्या काळात या वास्तूमध्ये हॉटेल शालीनी पॅलेस सुरू करण्यात आले. अनेक चित्रपटांचे चित्रीकरण या भव्य वास्तूमध्ये झाले आहे. सध्या ही वास्तु बंद करण्यात आली आहे.

रंकाळ्याच्या बाबतीत अनेक गोष्टी सांगितल्या जातात त्यामधली एक म्हणजे हा रंकाळ्यामध्ये असलेल्या सोन्याच्या मंदिराबाबतची गोष्ट आहे. कारण रंकाळा तलावाच्या पाण्याखाली एक सोन्याचे मंदिर दडलेले आहे, असे म्हटले जाते. 1886 सालच्या आणि 1960 सालच्या महाराष्ट्र शासनाच्या प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या कोल्हापूर जिल्हा गॅझेटर मध्ये याची स्पष्ट नोंद आढळून येते.