Polygamy : काय आहे 'पॉलिगॅमी'? ज्यामध्ये एकापेक्षा जास्त महिलांशी लग्न करतायत पुरुष? भारतात कुठे आहे ही प्रथा

Published by:Devika Shinde

Last Updated:Feb 16, 2026 5:37 PM IST

What is Polygamy : नक्की काय आहे ही प्रथा? भारतात ती कायदेशीर आहे का? आणि कोणत्या समुदायांमध्ये ती आजही अस्तित्वात आहे? चला, सविस्तर जाणून घेऊया.

मुंबई : भारतीय समाज आणि कायद्यामध्ये 'विवाह' ही एक अत्यंत पवित्र आणि वैयक्तिक संस्था मानली जाते. सामान्यतः आपण 'एक पती-एक पत्नी' (Monogamy) ही पद्धत पाहत आलो आहोत. मात्र, गेल्या काही काळापासून 'पॉलिगॅमी' (Polygamy) हा शब्द वारंवार चर्चेत येत आहे. विशेषतः 'समान नागरी कायदा' (UCC) आणि आसाममधील घडामोडींमुळे या विषयावर मोठी चर्चा सुरू झाली आहे.

पण नक्की काय आहे ही प्रथा? भारतात ती कायदेशीर आहे का? आणि कोणत्या समुदायांमध्ये ती आजही अस्तित्वात आहे? चला, सविस्तर जाणून घेऊया.

पॉलिगॅमी म्हणजे नक्की काय?

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जेव्हा एखादी व्यक्ती एकाच वेळी एकापेक्षा जास्त जोडीदारांशी विवाह करते, तेव्हा त्याला 'पॉलिगॅमी' (बहुपत्नीत्व किंवा बहुपतीत्व) असे म्हणतात. याचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:

1. पॉलिजिनी (Polygyny): जेव्हा एक पुरुष एकापेक्षा जास्त महिलांशी विवाह करतो. भारतात हा प्रकार अधिक प्रचलित आहे.

2. पॉलिएन्ड्री (Polyandry): जेव्हा एक महिला एकापेक्षा जास्त पुरुषांशी विवाह करते. हा प्रकार अत्यंत दुर्मिळ असून काही विशिष्ट जमातींमध्येच पाहायला मिळतो.

भारतात पॉलिगॅमीबद्दल काय सांगतो कायदा?

भारतात विवाहाचे कायदे धर्मावर आधारित 'पर्सनल लॉ'नुसार चालतात. त्यामुळे वेगवेगळ्या धर्मांसाठी याचे नियम वेगवेगळे आहेत:

हिंदू, ख्रिश्चन आणि शीख धर्म: 'हिंदू विवाह कायदा 1955' नुसार, हिंदू (ज्यात बौद्ध, जैन आणि शीख यांचाही समावेश होतो) आणि ख्रिश्चन धर्मात एकापेक्षा जास्त विवाह करणे बेकायदेशीर आहे. पहिल्या जोडीदाराला घटस्फोट न देता दुसरा विवाह केल्यास त्यासाठी भारतीय दंड संहितेनुसार शिक्षेची तरतूद आहे.

मुस्लिम धर्म: मुस्लिम पर्सनल लॉ (Shariat) नुसार, मुस्लिम पुरुषांना चार महिलांशी निकाह करण्याची परवानगी आहे. मात्र, अलीकडच्या काळात यावर मोठ्या कायदेशीर सुधारणांची मागणी होत आहे.

भारतात कुठे आणि कोणत्या जमातींमध्ये ही प्रथा आजही सुरू आहे?

नॅशनल फॅमिली हेल्थ सर्व्हे (NFHS-5) च्या आकडेवारीनुसार, भारतात पॉलिगॅमीचे प्रमाण खूपच कमी (सुमारे 1.4%) झाले आहे. तरीही काही विशिष्ट भौगोलिक भागात आणि जमातींमध्ये याचे अंश दिसतात:

1. ईशान्य भारत: मेघालय, अरुणाचल प्रदेश आणि नागालँडमधील काही आदिवासी जमातींमध्ये बहुपत्नीत्वाची प्रथा सांस्कृतिक परंपरेचा भाग म्हणून काही प्रमाणात आजही पाहायला मिळते.

2. हिमालयीन क्षेत्र: हिमाचल प्रदेशातील किनौर जिल्हा आणि उत्तराखंडच्या काही दुर्गम भागांतील काही जमातींमध्ये आजही 'पॉलिएन्ड्री' (एका महिलेचे अनेक पती) ही प्रथा असल्याचे काही समाजशास्त्रीय अभ्यासात समोर आले आहे. ही प्रथा प्रामुख्याने जमिनीची विभागणी टाळण्यासाठी केली जाते.

3. दक्षिण भारत: तामिळनाडू आणि केरळमधील काही विशिष्ट जमातींमध्ये (उदा. तोडा जमात) ऐतिहासिकदृष्ट्या ही प्रथा होती, जी आता काळानुसार नष्ट होत चालली आहे.

सध्या भारतात पॉलिगॅमी बंद करण्याबाबत जोरदार हालचाली सुरू आहेत. उत्तराखंड हे समान नागरी कायदा (UCC) लागू करणारे पहिले राज्य ठरले आहे, ज्यानुसार आता तिथे कोणत्याही धर्माच्या व्यक्तीला एकापेक्षा जास्त विवाह करण्याची परवानगी नाही. आसाम सरकारनेही राज्यात बहुपत्नीत्वावर पूर्णपणे बंदी घालण्यासाठी विधेयक आणण्याची तयारी केली आहे.

पॉलिगॅमी आणि महिलांचे हक्क

मानवाधिकार आणि महिला संघटनांच्या मते, पॉलिगॅमीमुळे महिलांचे शोषण होते आणि त्यांना समाजात दुय्यम स्थान मिळते. यामुळे घरगुती हिंसाचार आणि मानसिक तणाव वाढतो, असे अनेक अहवालांत नमूद केले आहे. याच कारणास्तव जगभरातील अनेक आधुनिक देशांनी या प्रथेवर पूर्णपणे बंदी घातली आहे.

पॉलिगॅमी ही केवळ एक जुनी प्रथा नसून ती धार्मिक, सामाजिक आणि कायदेशीर गुंतागुंतीचा विषय आहे. भारत आता 'एक देश, एक कायदा' या दिशेने वाटचाल करत असताना, या प्रथा हळूहळू इतिहासजमा होताना दिसत आहेत. आधुनिक युगात वैवाहिक समानता आणि जोडीदाराचा आदर हेच सुखी संसाराचे आधारस्तंभ मानले जातात.

view comments

Location :

Mumbai,Maharashtra

First Published :

Feb 16, 2026 5:37 PM IST

Polygamy : काय आहे 'पॉलिगॅमी'? ज्यामध्ये एकापेक्षा जास्त महिलांशी लग्न करतायत पुरुष? भारतात कुठे आहे ही प्रथा