मृत व्यक्तीच्या पायाला का केला जातो स्पर्श? अंत्यसंस्काराशी संबंधित 'हे' रहस्य खूप कमी लोकांना माहिती आहे

Published by:Manasee Dhamanskar

Last Updated:Feb 02, 2026 4:21 PM IST

हिंदू धर्मात 'सोळा संस्कारां'चे वर्णन केले आहे, ज्यातील शेवटचा संस्कार म्हणजे 'अंत्येष्टी' किंवा अंत्यसंस्कार. एखाद्या प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यानंतर आपण अत्यंत भावूक होतो, पण या दुःखाच्या प्रसंगी केल्या जाणाऱ्या प्रत्येक विधीमागे एक खोल आध्यात्मिक आणि शास्त्रीय अर्थ दडलेला असतो.

Last Rituals : हिंदू धर्मात 'सोळा संस्कारां'चे वर्णन केले आहे, ज्यातील शेवटचा संस्कार म्हणजे 'अंत्येष्टी' किंवा अंत्यसंस्कार. एखाद्या प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यानंतर आपण अत्यंत भावूक होतो, पण या दुःखाच्या प्रसंगी केल्या जाणाऱ्या प्रत्येक विधीमागे एक खोल आध्यात्मिक आणि शास्त्रीय अर्थ दडलेला असतो. मृत व्यक्तीच्या पायांना स्पर्श करणे किंवा त्यांचे अंगठे एकत्र बांधणे, यांसारख्या अनेक प्रथा आहेत ज्या पिढ्यानपिढ्या चालत आल्या आहेत. या विधींमागील नेमकी कारणे आणि अध्यात्मिक कारणे खूप कमी लोकांना माहिती असतील.

मृत व्यक्तीच्या पायांना स्पर्श करण्यामागची मुख्य कारणे

आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करणे: भारतीय संस्कृतीत पाया पडणे हे आदराचे सर्वोच्च प्रतीक मानले जाते. मृत व्यक्तीने आपल्या आयुष्यात दिलेले योगदान, त्यांचे प्रेम आणि मार्गदर्शन याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी शेवटच्या वेळी त्यांच्या चरणांना स्पर्श केला जातो. ही एक प्रकारची 'अंतिम श्रद्धांजली' असते.

आशीर्वादाची शेवटची याचना: असे मानले जाते की, मृत्यूनंतरही काही काळापर्यंत शरीरात सूक्ष्म ऊर्जा शिल्लक असते. पायांना स्पर्श करून आपण त्या व्यक्तीचे आशीर्वाद घेतो आणि त्यांच्या आत्म्याला पुढील प्रवासासाठी सद्गती मिळावी, अशी प्रार्थना करतो.

कर्माचे ऋण फेडणे: काही पौराणिक समजुतींनुसार, पायांना स्पर्श करणे हे क्षमा मागण्याचेही एक साधन आहे. जर त्या व्यक्तीशी आपल्याकडून काही चुका झाल्या असतील, तर चरणांना स्पर्श करून आपण 'ऋणमुक्त' होण्याचा प्रयत्न करतो.

अंत्यसंस्काराशी संबंधित रंजक आणि गुप्त विधी

पायाचे अंगठे बांधणे

मृत्यू झाल्यानंतर लगेचच शरीराच्या दोन्ही पायांचे अंगठे सुती दोऱ्याने एकत्र बांधले जातात. याचे शास्त्रीय कारण असे की, मृत्यूनंतर शरीर थंड पडू लागते आणि स्नायू शिथिल होतात. पाय पसरू नयेत आणि शरीर व्यवस्थित राहावे, हा त्यामागचा उद्देश असतो. आध्यात्मिक दृष्टीने, यामुळे नकारात्मक ऊर्जा शरीरात शिरकाव करू शकत नाही, असे मानले जाते.

नाकात आणि कानात कापूस घालणे

मृतदेहाच्या नाकात आणि कानात कापूस घातला जातो. याचे मुख्य कारण म्हणजे शरीरातील वायू किंवा इतर द्रव पदार्थ बाहेर पडू नयेत. तसेच, कोणत्याही सूक्ष्म जीवाणूने शरीरात प्रवेश करू नये, यासाठी हे छिद्र बंद केले जातात.

मातीचे मडके फोडणे

स्मशानात प्रेताच्या प्रदक्षिणा पूर्ण झाल्यावर पाण्याचे मडके फोडले जाते. मडके हे मानवी शरीराचे आणि त्यातील पाणी हे आत्म्याचे प्रतीक मानले जाते. मडके फुटणे म्हणजे 'शरीर आणि आत्म्याचा संबंध आता कायमचा तुटला आहे' आणि आत्म्याने आता पुढे निघून जावे, हा त्याचा संदेश असतो.

मुखाग्नीचा अधिकार

शास्त्रांनुसार ज्येष्ठ पुत्राला मुखाग्नी देण्याचा पहिला अधिकार असतो. पण जर मुलगा नसेल, तर मुलगी किंवा पत्नी देखील हा विधी करू शकते. अलीकडच्या काळात हा बदल मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला जात आहे, जो स्त्री-पुरुष समानतेचा संदेश देतो.

कपाळावर टिळा लावणे

अंतिम यात्रेपूर्वी मृत व्यक्तीच्या कपाळावर चंदन किंवा कुंकवाचा टिळा लावला जातो. हे त्या व्यक्तीच्या पवित्रतेचे आणि 'तिसऱ्या नेत्रा'च्या जागृतीचे प्रतीक मानले जाते, जेणेकरून आत्म्याला विष्णूच्या धामात किंवा शिवाच्या चरणी स्थान मिळावे.

टीप : (वरील माहिती सामान्य माहितीवर आधारीत आहेत. न्यूज 18 मराठी याची पुष्टी करत नाही. आपला उद्देश तुमच्यापर्यंत माहिती पोहोचवण्याचा आहे.)

view comments

Location :

Mumbai,Maharashtra

First Published :

Feb 02, 2026 4:21 PM IST

मृत व्यक्तीच्या पायाला का केला जातो स्पर्श? अंत्यसंस्काराशी संबंधित 'हे' रहस्य खूप कमी लोकांना माहिती आहे