Rainbow : इंद्रधनुष्याचा आकार नेहमी अर्धवर्तुळ का असतो? तो चौकोन किंवा त्रिकोणी का नसतो? 99 टक्के लोकांना माहित नसेल कारण

पावसाच्या हलक्या सरी पडून गेल्यावर आकाशात उमटणारं सप्तरंगी इंद्रधनुष्य पाहणं हा लहानांपासून थोरांपर्यंत सर्वांसाठीच आनंदाचा क्षण असतो. लाल, नारंगी, पिवळा, हिरवा, निळा, पारवा आणि जांभळा अशा सात रंगांची ती मोहक कमान पाहून मन प्रसन्न होतं. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का की, इंद्रधनुष्य नेहमी अर्धवर्तुळ म्हणजेच धनुष्याच्या आकारात का दिसतं? ते सरळ का नसतं? किंवा ते त्रिकोणी का नसतं?

यामागे निसर्गाचा कोणताही चमत्कार नसून 'प्रकाश विज्ञानाचे' (Physics of Light) काही नियम दडलेले आहेत. चला तर मग, या रंजक प्रश्नाचं उत्तर सोप्या भाषेत जाणून घेऊया.

इंद्रधनुष्य कसं तयार होतं?इंद्रधनुष्य तयार होण्यासाठी दोन गोष्टींची गरज असते, एक सूर्यप्रकाश आणि दुसरं पावसाचे थेंब. जेव्हा सूर्याचा प्रकाश पावसाच्या थेंबामधून आरपार जातो, तेव्हा त्या थेंबाचा उपयोग एका छोट्या 'प्रिझम' (Prism) सारखा होतो.जेव्हा प्रकाश थेंबात शिरतो, तेव्हा तो सात रंगांत विभागला जातो (Refraction). त्यानंतर हा प्रकाश थेंबाच्या आतील पृष्ठभागावरून परावर्तित होतो (Reflection) आणि बाहेर पडताना पुन्हा वाकतो. या प्रक्रियेला विज्ञानात 'अपवर्तन' आणि 'परावर्तन' म्हणतात.

आकार अर्धवर्तुळच का?इंद्रधनुष्याचा आकार अर्धवर्तुळ दिसण्याचं मुख्य कारण म्हणजे 'कोन' (Angle). पावसाच्या थेंबातून बाहेर पडणारा प्रकाश एका ठराविक कोनातूनच आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतो. प्रकाशाच्या नियमांनुसार, हा कोन साधारणपणे 40 ते 42 अंश (Degrees) इतका असतो. जेव्हा आपण जमिनीवर उभे राहून आकाशाकडे पाहतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यांपासून 42 अंशाच्या कोनात असणारे सर्व थेंब एका वर्तुळाकार रचनेत असतात.

आपल्याला फक्त तोच प्रकाश दिसतो जो आपल्या डोळ्यांशी बरोबर 42 अंशाचा कोन करतो. अशा सर्व बिंदूंना जोडलं की एक वर्तुळ तयार होतं. पण आपण जमिनीवर उभे असल्यामुळे पृथ्वीच्या क्षितिजामुळे (Horizon) आपल्याला फक्त वरचा अर्धा भाग दिसतो, म्हणून ते आपल्याला 'अर्धवर्तुळ' किंवा कमानीसारखं दिसतं.

इंद्रधनुष्य खरं तर पूर्ण 'गोल' असतंतुम्हाला हे ऐकून आश्चर्य वाटेल की, इंद्रधनुष्य अर्धवट नसून पूर्णपणे गोलाकार असतं. पण जमिनीवरून पाहताना पृथ्वी आडवी येत असल्यामुळे खालचा भाग कापला जातो. जर तुम्ही विमानाने प्रवास करत असाल किंवा खूप उंच डोंगरावर असाल, तर तुम्हाला संपूर्ण 'गोलाकार' इंद्रधनुष्य दिसू शकतं.

आपण इंद्रधनुष्याला पकडू का शकत नाही?इंद्रधनुष्य ही कोणतीही भौतिक वस्तू नाही. ती प्रकाशाने निर्माण केलेली एक प्रतिमा (Optical Illusion) आहे. तुम्ही जसे इंद्रधनुष्याकडे जायला सुरुवात कराल, तसा तुमच्या डोळ्यांचा आणि थेंबांचा कोन बदलत जाईल. त्यामुळे इंद्रधनुष्यही तुमच्यापासून लांब जात असल्याचे किंवा नाहीसे झाल्याचे तुम्हाला जाणवेल. दोन व्यक्तींना एकाच वेळी दिसणारे इंद्रधनुष्य तांत्रिकदृष्ट्या थोडे वेगळे असते, कारण प्रत्येकाचा पाहण्याचा कोन वेगळा असतो.इंद्रधनुष्य दिसण्यासाठी सूर्य नेहमी तुमच्या पाठीमागे असावा लागतो आणि पाऊस तुमच्या समोर असावा लागतो.

दुपारी इंद्रधनुष्य का दिसत नाहीदुपारी 12 वाजता सूर्य डोक्यावर असतो, त्यामुळे 42 अंशाचा कोन जमिनीच्या खाली तयार होतो. परिणामी, दुपारच्या वेळी इंद्रधनुष्य दिसण्याची शक्यता कमी असते. ते सकाळी किंवा संध्याकाळीच स्पष्ट दिसतं.कधीकधी मुख्य इंद्रधनुष्याच्या वर आणखी एक फिकट इंद्रधनुष्य दिसतं. हे तेव्हा होतं जेव्हा प्रकाश थेंबाच्या आत दोनदा परावर्तित होतो.