Gold : सोनं वितळवलं की त्याचे अपेक्षेपेक्षा कमी पैसे का मिळतात? सोनार करतात का आपल्यासोबत फ्रॉड?

सोनं विकायला किंवा जुन्या दागिन्यांच्या बदल्यात नवीन दागिने घ्यायला गेल्यावर अनेकदा ग्राहकांना एक मोठा धक्का बसतो, तो म्हणजे 'सोनं वितळवल्यानंतर त्याची किंमत अपेक्षेपेक्षा कमी मिळणे.' ग्राहकाला वाटते की त्याच्याकडे 100 ग्रॅम सोनं आहे, पण सोनार वितळवल्यानंतर सांगतो की शुद्ध सोनं फक्त 80 किंवा 90 ग्रॅमच भरलं आहे.

असं नक्की का होतं? यात सोनाराची फसवणूक असते की यामागे काही तांत्रिक कारणं आहेत? विश्वासार्ह आर्थिक स्रोत आणि सराफा बाजारातील जाणकारांच्या माहितीनुसार, याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत. सोनं वितळवल्यानंतर किंमत कमी का मिळते? 'ही' आहेत 5 प्रमुख कारणे

1. टाका (Solder) आणि जोडणी (Joints)जेव्हा एखादा दागिना तयार केला जातो, तेव्हा त्याचे विविध भाग जोडण्यासाठी 'टाका' किंवा सोल्डरचा वापर केला जातो. हा टाका शुद्ध सोन्याचा नसून त्यात तांबे, जस्त किंवा कॅडमियम यांसारखे स्वस्त धातू मिसळलेले असतात. जेव्हा सोनं वितळवलं जातं, तेव्हा हे इतर धातू जळून जातात किंवा अशुद्धी म्हणून बाहेर पडतात, ज्यामुळे सोन्याचे एकूण वजन कमी होते.

2. दागिन्यांमधील अशुद्धता (Impurities)आपण जे दागिने घालतो ते सहसा 22 कॅरेट (91.6% शुद्ध) किंवा 18 कॅरेटचे असतात. दागिण्यांना मजबूती देण्यासाठी त्यात जाणीवपूर्वक तांबे किंवा चांदी मिसळली जाते. वितळवल्यानंतर फक्त 'फाईन गोल्ड' (शुद्ध सोने) मोजले जाते. जर तुमच्या दागिन्यांची शुद्धता हॉलमार्किंगनुसार नसेल, तर त्यात अशुद्धतेचे प्रमाण जास्त निघते आणि वजन घटते.

3. धूळ, तेल आणि मळी (Dirt and Grime)वर्षानुवर्षे दागिने वापरल्यामुळे त्यात शरीराचा घाम, डेड स्किन, धूळ, साबण आणि तेलाचे कण साचतात. विशेषतः क्लिष्ट नक्षीकाम असलेल्या दागिन्यांमध्ये ही घाण जास्त असते. वितळवताना ही सर्व घाण जळून जाते. वरवर पाहताना हे वजन कमी वाटत असले तरी, प्रत्यक्षात ती केवळ अशुद्धी असते.

4. दगडांचे वजन आणि लाख (Stones and Lac/Wax)अनेक दागिन्यांमध्ये कुंदन, खडे किंवा मोती बसवलेले असतात. काही जुन्या दागिन्यांमध्ये (उदा. पाटल्या किंवा बांगड्या) आतून 'लाख' (एक प्रकारचा डिंक) भरलेली असते जेणेकरून दागिना जड आणि मजबूत वाटवा. वितळवताना हे दगड आणि लाख पूर्णपणे काढून टाकली जाते, ज्यामुळे दागिन्याचे वजन लक्षणीयरीत्या कमी होते.

5. वितळवताना होणारी घट (Melting Loss)सोनं अतिउच्च तापमानाला वितळवलं जातं. या प्रक्रियेत काही प्रमाणात 'ऑक्सिडेशन' होते किंवा सोन्याचे सूक्ष्म कण क्रुसिबलला (ज्या पात्रात सोनं वितळवलं जातं) चिकटतात. याला सराफा भाषेत 'छेज' किंवा 'घट' म्हणतात.

फसवणूक टाळण्यासाठी 'या' 3 गोष्टी लक्षात ठेवा1. हॉलमार्क दागिनेच खरेदी करा: BIS हॉलमार्क असलेले दागिने विकताना शुद्धतेची खात्री असते, त्यामुळे तिथे वजन कमी भरण्याचे चान्सेस कमी असतात.2. कॅरेटोमीटरवर तपासणी करा: सोनं वितळवण्यापूर्वी ते 'कॅरेटोमीटर' (Gold Testing Machine) वर तपासून त्याची शुद्धता किती आहे, याचे सर्टिफिकेट मागून घ्या.

3. मोठ्या शोरूममध्ये विक्री करा: शक्यतो ज्या ब्रँडकडून सोनं घेतलं आहे, तिथेच ते विकल्यास तुम्हाला चांगला परतावा मिळण्याची शक्यता जास्त असते.सोनं वितळवल्यानंतर वजन कमी होणे ही बऱ्याचदा एक तांत्रिक प्रक्रिया आहे. टाका, अशुद्धता आणि दगडांचे वजन वजा केल्यामुळे ही तफावत येते. त्यामुळे जुनं सोनं विकताना नेहमी अधिकृत पावती आणि शुद्धतेचे प्रमाणपत्र सोबत ठेवावे.