Cancer : एकदा कॅन्सर बरा झाल्यावर तो पुन्हा येतो का? जाणून घ्या 'रिकरन्स'मागचे विज्ञान आणि सावधगिरीचे उपाय

कॅन्सरशी दिलेला लढा हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक आणि भावनिकही असतो. जेव्हा एखादा रुग्ण शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी किंवा रेडिएशनचे कठीण उपचार पूर्ण करून कॅन्सरमुक्त होतो, तेव्हा तो आणि त्याचे कुटुंब सुटकेचा निश्वास सोडतात. पण या आनंदाच्या मागे एक भीती नेहमीच दडलेली असते, ती म्हणजे हा आजार पुन्हा तर येणार नाही ना?

वैद्यकीय भाषेत याला 'कॅन्सर रिकरन्स' (Cancer Recurrence) असे म्हणतात. अनेकदा पूर्ण उपचार होऊनही काही काळानंतर कॅन्सर पुन्हा डोकं वर काढतो. हा विषय जितका गंभीर आहे, तितकाच तो समजून घेणं गरजेचं आहे. आज आपण या लेखात कॅन्सर पुन्हा का येतो, त्याचे प्रकार आणि जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि नामांकित संस्था यावर काय सांगतात, हे सविस्तर पाहणार आहोत.

1. कॅन्सर पुन्हा येणे म्हणजे नक्की काय?जेव्हा एखाद्या रुग्णाचे उपचार यशस्वी होतात आणि शरीरातील कॅन्सरच्या पेशी पूर्णपणे नष्ट झाल्याचे डॉक्टरांकडून सांगितले जाते, तेव्हा त्या स्थितीला 'रेमिशन' (Remission) म्हणतात. मात्र, काही महिने किंवा वर्षांनंतर जर त्याच प्रकारच्या कॅन्सर पेशी पुन्हा शरीरात सापडल्या, तर त्याला 'रिकरन्स' म्हटले जाते.

कॅन्सर पुन्हा येण्याचे तीन मुख्य प्रकार असतात:स्थानिक (Local Recurrence): कॅन्सर ज्या जागी आधी झाला होता, त्याच ठिकाणी पुन्हा उद्भवणे.प्रादेशिक (Regional Recurrence): मूळ जागेच्या जवळच्या लिम्फ नोड्स किंवा उतींमध्ये कॅन्सर सापडणे.दूरवरचा (Distant Recurrence): कॅन्सर शरीराच्या मूळ जागेपासून लांबच्या अवयवांमध्ये (उदा. फुफ्फुस, यकृत किंवा हाडे) पसरणे. यालाच 'मेटास्टॅटिक कॅन्सर' असेही म्हणतात.

2. कॅन्सर पुन्हा का येतो? (वैज्ञानिक कारण)उपचारानंतरही कॅन्सर परतण्यामागे मुख्य कारण म्हणजे 'सुप्त पेशी' (Dormant Cells).उपचारादरम्यान काही अत्यंत सूक्ष्म कॅन्सर पेशी शरीरात राहून जातात, ज्या कोणत्याही स्कॅन किंवा रक्तचाचणीत (उदा. CT Scan किंवा MRI) दिसत नाहीत.या पेशी सुप्त अवस्थेत असतात आणि त्यांना पोषक वातावरण मिळताच त्या पुन्हा वेगाने वाढू लागतात.काही वेळा कॅन्सर पेशी उपचारांना (केमोथेरपी) प्रतिकार करण्याची क्षमता विकसित करतात, ज्यामुळे त्या नष्ट होत नाहीत.

3. काय सांगतात तज्ज्ञ आणि ऑथेंटिक संस्था?या विषयावर अधिक स्पष्टता देताना अमेरिकन कॅन्सर सोसायटी (American Cancer Society) आणि भारतातील टाटा मेमोरियल हॉस्पिटलमधील (Tata Memorial Hospital) तज्ज्ञ त्यांच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये नमूद करतात:"कॅन्सर पुन्हा येण्याचा धोका हा तो कोणत्या स्टेजवर शोधला गेला होता आणि उपचारांना शरीराने कसा प्रतिसाद दिला, यावर अवलंबून असतो. सर्वच कॅन्सर पुन्हा येत नाहीत, मात्र फॉलो-अप तपासण्यांकडे दुर्लक्ष करणे रुग्णाला महागात पडू शकते. पहिल्या पाच वर्षांचा काळ हा सर्वात महत्त्वाचा असतो." तसेच, नॅशनल कॅन्सर इन्स्टिट्यूट (NCI) च्या माहितीनुसार, कॅन्सर पुन्हा येण्याची भीती वाटणे हे स्वाभाविक आहे, पण आधुनिक इम्युनोथेरपी आणि टार्गेटेड थेरपीमुळे आता रिकरन्स रोखण्यात डॉक्टरांना मोठे यश मिळत आहे.

4. पुन्हा येण्याचा धोका कसा टाळता येईल?कॅन्सर परत येईलच याची शाश्वती नसली, तरी धोका कमी करण्यासाठी खालील गोष्टी पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे:1. उपचार संपल्यानंतरही डॉक्टर ठराविक काळाने चाचण्या करण्यास सांगतात. यामध्ये रक्तातील ट्यूमर मार्कर्स, स्कॅनिंग आणि शारीरिक तपासणीचा समावेश असतो. हे टाळू नका.2. सकस आहार, दररोज किमान 30 मिनिटे व्यायाम आणि पुरेशी झोप यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते, जी कॅन्सर पेशींशी लढण्यास मदत करते.3. तंबाखू, धूम्रपान आणि मद्यपान हे कॅन्सर पुन्हा येण्यासाठी सर्वात मोठे कारणीभूत घटक ठरतात.4. ताणतणावामुळे शरीरातील हार्मोनल संतुलन बिघडते. Meditation किंवा समुपदेशनाचा आधार घ्या.

कॅन्सर पुन्हा येण्याची शक्यता ही केवळ भीती नसून एक वास्तव आहे, परंतु योग्य खबरदारी आणि वेळेवर तपासणी केल्यास यावर नियंत्रण मिळवता येते. जर तुम्हाला शरीरात काहीही नवीन गाठ, सततचा थकवा किंवा जुनी लक्षणे पुन्हा जाणवू लागली, तर त्वरित आपल्या डॉक्टरांशी संपर्क साधा. लवकर निदान हाच कॅन्सरवर मात करण्याचा सर्वात मोठा मंत्र आहे.

(नोट : वरील माहिती सामान्य माहितीवर आधारीत आहे, न्यूज 18 मराठी याची पुष्टी करत नाही, आमचा उद्देश तुमच्यापर्यंत माहिती पोहोचवण्याचा आहे)