टेबलटॉप रनवे विमानांसाठी 'डेथ ट्रॅप', हा Runways इतके धोकादायक का असतात? धावपट्टीच्या टोकावर नेमकं काय घडतं
- Published by:Jaykrishna Nair
Last Updated:
Deputy CM Ajit Pawar Plane Crash Explainer: टेबलटॉप रनवेवरील तांत्रिक गुंतागुंत आणि लँडिंगमधील आव्हाने पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहेत, जिथे भौगोलिक मर्यादांमुळे विमानाचा एक छोटासा चुकीचा अंदाजही मोठ्या दुर्घटनेला निमंत्रण देऊ शकतो. धावपट्टीच्या टोकावर (Tip of the runway) होणारे अपघात हे केवळ तांत्रिक बिघाड नसून ते निसर्गाची कठोरता आणि मानवी निर्णयांचा परिणाम असतात.
महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसचे प्रमुख अजित पवार यांचा आज सकाळी बारामती विमानतळावर झालेल्या विमान अपघातात मृत्यू झाला. हे अपघात टेबलटॉप रनवेवर लँडिंग करताना रनवेवरच्या टोकावर घडले, ज्यामुळे राज्याच्या राजकारणाला मोठा धक्का बसला.
विमानचालन क्षेत्रात 'टेबलटॉप रनवे' (Tabletop Runway) हा शब्द जितका कुतूहल निर्माण करणारा आहे, तितकाच तो थरकाप उडवणाराही आहे. जेव्हा एखादे विमान अशा धावपट्टीच्या टोकावर (Tip of the runway) कोसळते, तेव्हा त्यामागे अनेक तांत्रिक आणि भौगोलिक कारणांची साखळी असते.
बारामती विमानतळ
बारामती विमानतळ हा टेबलटॉप प्रकारचा आहे. डोंगराच्या टोकावर उंचावलेला, रनवे संपल्यावर खाली शेत आणि दरी. DGCA च्या प्राथमिक अहवालानुसार, चार्टर्ड विमान मुंबईतून सकाळी 8:10 वाजता निघाले आणि बारामतीत दुसऱ्या प्रयत्नात लँडिंग करताना रनवेवरच्या टोकावर क्रॅश झाले. रनवे लांबी 1800 मीटर असली तरी टोकावर 'ड्रॉप-ऑफ' मुळे पायलटला नेमके नियंत्रण आवश्यक.
advertisement
अजित पवार हे बारामतीला जात होते. विमानात पवारांसह दोन पायलट, वैयक्तिक सुरक्षा अधिकारी आणि एक साथीदार असे एकूण 5 जण. अपघातानंतर विमान जळून खाक झाले.
अपघात कसा घडला?
DGCA नुसार विमानाला तांत्रिक अडचणी आल्या. पहिल्या अॅप्रोचमध्ये गो-around (पुन्हा उड्डाण) करून दुसऱ्या प्रयत्नात रनवेवरच्या थ्रेशोल्डवर (टोकावर) क्रॅश. सकाळी 8:45 च्या सुमारास हा अपघात घडला.
advertisement
टेबलटॉप रनवे म्हणजे काय?
टेबलटॉप रनवे हे नैसर्गिक डोंगराच्या टोकावर बांधलेले धावपट्टी असतात, जणू टेबलच्या टॉपसारखे सपाट. भारतात अशा 10 हून अधिक विमानतळ आहेत, जसे की लेंगपुई (मिझोराम), शिलांग, मधिकेरि किंवा पॅराडाइस (मेघालय). ISRO आणि डायरेक्टोरेट जनरल ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन (DGCA) नुसार या रनवेवर लँडिंगसाठी पायलटला केवळ 10-20 सेकंदांची भूलचूकही परवडत नाही. कारण रनवे संपल्यावर खाली 500-1000 फूट खोली असते समुद्र किंवा दरी.
advertisement
टेबलटॉप रनवेवर ही सामान्य समस्या: कमी दृश्यमानता, वारा किंवा ब्रेक फेलियर. NTSB आणि FAA अभ्यासानुसार अशा ठिकाणी 15% अपघात लँडिंग दरम्यान होतात. बारामतीत ILS (Instrument Landing System) आहे, पण छोट्या विमानांसाठी मर्यादा.
विमानप्रवासातील सर्वात धोकादायक क्षणी एक आहे- लँडिंग; विशेषतः जेव्हा धावपट्टी (रनवे) 'टेबलटॉप' असते, म्हणजे वरच्या डोंगरावर उंचावलेली, खाली अतिशय खोल दरी किंवा उतार किंवा समुद्र असलेली. अशा रनवेवर विमान क्रॅश होणे म्हणजे केवळ अपघात नव्हे, तर एक तंत्रज्ञान, मानवी चूक आणि निसर्गाची कठोरता अशी अनेक कारणे अशू शकतात.
advertisement
उदाहरणार्थ: लेंगपुई विमानतळ (मिझोराम) हा जगातील सर्वात धोकादायक टेबलटॉप रनवेव आहे. DGCA च्या 2023अहवालानुसार येथे रनवे 1400 मीटर लांब आहे, पण टोकावरून खाली 1200 फूट दरी. पायलटना 'ग्लाइड स्लोप' (VASI/PAPI लाइट्स) च्या मदतीने नेमके लँड करावे लागते. ICAO (International Civil Aviation Organization) स्टँडर्ड्स (Annex 14) नुसार, अशा रनवेवर CAT-II/III इन्स्ट्रुमेंट लँडिंग सिस्टम (ILS) सक्तीचे आहे.
advertisement
लँडिंग करताना क्रॅश कसा होतो?
एक काल्पनिक उदाहरण: विमान रनवेवर येत आहे. स्पीड 140-160 नॉट्स (260 किमी/तास). टेबलटॉपवर दृष्यक्षितता कमी असल्यास किंवा वारा (विंडशीयर) आला तर समस्या. प्लेन क्रॅश रनवेवरच्या टोकावर ही स्थिती 'रनवे ओव्हररन' किंवा 'शॉर्ट लँडिंग' म्हणून ओळखली जाते. NTSB (National Transportation Safety Board, USA) च्या 2022 अभ्यासानुसार जगभरातील 30% विमान अपघात लँडिंग दरम्यान होतात, त्यापैकी 15% टेबलटॉप किंवा शॉर्ट रनवेवर.
advertisement
प्रक्रिया अशी
अॅप्रोच फेज: विमान 3 डिग्री कोनाने रनवेवर येते. पण टेबलटॉपवर 'ड्रॉप-ऑफ' (खाली दरी) मुळे पायलटला 'फ्लेअर' (उंची वाढवणे) करावे लागते.
टचडाउन: मुख्य चाके रनवेवर बसतात. येथे रिव्हर्स थ्रस्ट, ब्रेक्स आणि स्पॉयलर्स सक्रिय होतात.
क्रॅश पॉइंट: जर स्पीड जास्त असेल किंवा ब्रेक्स अपयशी ठरले तर विमान टोकापर्यंत धावते आणि उडून जाते. DGCA नियम 100 A नुसार, पायलटना 1000 फूट 'लँडिंग डिस्टन्स अवेलेबल' (LDA) शिल्लक ठेवावी लागते.
कारणे आणि तंत्रज्ञानाची कमतरता
मानवी चूक: 70% अपघात (FAA डेटा 2024). पायलट थकवा किंवा ट्रेनिंग अभाव.
हवामान: मॉन्सूनमध्ये विंडशीयर. IMD (Indian Meteorological Department) च्या 2025 डेटानुसार, पूर्वोत्तर भारतात 40% उड्डाणे विलंबित.
तांत्रिक: ILS नसल्यास. Airports Authority of India (AAI) ने 2024 मध्ये 8 टेबलटॉप विमानतळांवर ILS बसवले.
सुरक्षा उपाय: Enhanced Ground Proximity Warning System (EGPWS) आणि Runway Overrun Awareness and Alerting System (ROAAS). Boeing च्या 2025 मॅन्युअलनुसार हे सिस्टम 50% अपघात टाळू शकतात.
असा क्रॅश झाला तर: विमान तुकडे होऊन खोऱ्यात पडते. जीवितहानी 80-100%. DGCA च्या 2025 सुरक्षा अहवालानुसार, भारतात 2020-25 दरम्यान 5 लँडिंग अपघात, 3 टेबलटॉपशी संबंधित. सरकारने UDAN योजना अंतर्गत छोट्या विमानांसाठी नियम कडक केले.
टेबलटॉप रनवे हा विकासाचा भाग आहे, पण धोका कायम. पायलट ट्रेनिंग, तंत्रज्ञान आणि हवामान पूर्वसूचना हे एकत्र येताच सुरक्षित उड्डाण शक्य. ICAO च्या ग्लोबल प्लॅन (2026) प्रमाणे 2030 पर्यंत 90% अपघात शून्य होण्याचे लक्ष्य.
टेबलटॉप रनवेवर विमान उतरवणे म्हणजे गणिताची अचूकता आणि शांत डोक्याने घेतलेला निर्णय यांचा संगम असतो. तांत्रिक बिघाड, हवामान आणि मानवी चूक यांपैकी एकाही गोष्टीचा ताळमेळ बिघडला, तर 'टिप ऑफ द रनवे'वर अशा दुर्घटना घडतात. म्हणूनच अशा धावपट्ट्यांवर अत्यंत अनुभवी वैमानिकांची (Experienced Pilots) नियुक्ती केली जाते.
सुरक्षेसाठी काय उपाययोजना केल्या जातात?
असे अपघात टाळण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय नियमांनुसार (ICAO) काही महत्त्वाच्या तरतुदी केल्या जातात:
RESA (Runway End Safety Area): धावपट्टी संपल्यानंतर किमान 90 ते 240 मीटरचा सुरक्षित भाग असणे अनिवार्य आहे, जेणेकरून विमान ओव्हरशूट झाल्यास दरीत कोसळण्यापूर्वी ते तिथे थांबू शकेल.
EMAS (Engineered Materials Arrestor System): काही आधुनिक विमानतळांवर धावपट्टीच्या शेवटी विशेष प्रकारचे सिमेंट-काँक्रीट वापरले जाते. विमान त्यावर जाताच ते दबते आणि विमानाचा वेग वेगाने कमी होतो.
Location :
Mumbai,Maharashtra
First Published :
Jan 28, 2026 2:18 PM IST
मराठी बातम्या/Explainer/
टेबलटॉप रनवे विमानांसाठी 'डेथ ट्रॅप', हा Runways इतके धोकादायक का असतात? धावपट्टीच्या टोकावर नेमकं काय घडतं
